Ruta polos petróglifos do promontorio de Corme


Convidados pola Fundación Eduardo Pondal e o Concello de Ponteceso achegámonos a unha das zonas de arte rupestre máis singulares do país, o Promontorio de Corme, na zona máis oriental da Costa da Morte. Guiados polo polifacético Suso Lista, veciño e gran coñecedor da zona, e na compaña do alcalde, Xosé Lois García Carballido e o concelleiro de Cultura, Carlos Penedo Casmartiño, percorremos boa parte dos sitios con arte rupestre máis relevantes do municipio. Foi só unha primeira aproximación para coñecer a zona que será obxecto de novas achegas por parte do Colectivo.

24616801440_b3e2d6d385_k

Vista xeral do Petón da Campaíña

Boa parte dos xacementos foron localizados no ano 1997 durante os traballos de avaliación e seguimento de impacto arqueolóxico derivados da instalación do Parque Eólico de Ponteceso, aínda que cómpre destacar que xacementos como o Petón da Campaíña eran moi coñecidos con anterioridade polos veciños da contorna.

a feiteira Clase maxistral

Contemplando a laxe principal da Fieiteira

Posteriormente, no 2002, os arqueólogos Manuel Santos Estévez e Patricia Mañana Borrazas publicaron unha pequena síntese coas características principais destes xacementos na Revista Gallaecia da USC.

Malia todo, os petróglifos de Corme nunca obtiveron a atención merecida e boa parte das laxes permanecían esquecidas baixo os toxos e matogueiras. Un bo exemplo era o estado no que se atopan as laxes da Fieiteira que puidemos visitar grazas á limpeza previa dos accesos por parte das brigadas municipais. Desde aquí o noso agradecemento ó Concello.

A Fieiteira – Meixoeiro

Situado na zona central do promontorio e nun outeiro con boa visibilidade localízase o conxunto máis complexo e máis relevante do Concello. Na Fieiteira atopamos a maior concentración de gravados localizados ata agora na Costa da Morte. Ata 15 paneis insculturados situados entre dous grandes penedos graníticos. Destaca, polo seu tamaño e número de gravados, a laxe principal duns 6 metros de lonxitude (N-S) e 2,5 de ancho (E-O).

A fieiteira-6

A Fieiteira . Laxe central

Se temos en conta o tipo de soporte (granito de gran fino), a súa situación en laxes case planas a ras de chan e pouco visibles a certa distancia e a técnica dos gravados, poderíamos indicar que presenta similitudes coa arte rupestre atlántica, mais a tipoloxía dos gravados non son nada habituais: Cruces inscritas en círculos, escaleiriformes, ferraduras, círculos simples, “vermiformes” (óvalos alongados e divididos por liñas transversais), reticulados, etc. Curiosos deseños que forman conxuntos heteroxéneos que manteñen certos paralelismos con outros grupos focalizados do noso territorio como en Cequeril (Cuntis), nas estacións próximas ó Castro de Montaz na parroquia de Laro (Silleda), Lesende (Lousame), As Canles (Campo Lameiro), etc.

A fieiteira-3

A Fieiteira. Detalle dos reticulados nunha das laxes pequenas

A Regadiña

As Regadiñas

A Regadiña

No extremo meridional do Promontorio, e á beira da estrada que conduce de Corme ó Roncudo, localízase a estación da Regadiña. Os motivos figuran na parte superior e central dunha laxe de forte inclinación. Nela atopamos ata 19 motivos formados na súa totalidade por cruces inscritas en círculos e cadrados irregulares, en varios dos cadrados hai pequenas coviñas entre os brazos da cruz. A maioría dos círculos están na parte superior da laxe e, na parte inferior,  localízanse os deseños máis cadrados de esquinas redondeadas.

O Petón da Campaíña.

No extremo noroccidental do Parque Eólico de Corme, ó abrigo dunha gran rocha granítica, atópase un dos “santuarios” rupestres máis singulares do noso país, tanto polas súas características como pola súa peculiar localización nun punto privilexiado da paisaxe con vistas á ría.

Petón-3

Vista xeral do sector central

Os gravados distribúense aproveitando as propias irregularidades da rocha e presentan deseños variados e de difícil interpretación. Destacan as coviñas e cazoletas de distintos tamaños, os sucos de liñas entrecruzadas e ondulantes, ferraduras, círculos sinxelos, rebaixes, coviñas e unha curiosa figura humana en falso relevo duns 25 centímetros de alto situada na parte central e nunha posición privilexiada na parede do abrigo.

24616740050_25a93cfcd5_k

Vista xeral do abrigo

No chan figuran os gravados mellor conservados e tamén de tipoloxías máis tradicionais como varios círculos simples con coviña central. Tamén se poden apreciar na parte superior da parede de abrigo varios gravados, aínda que a maioría atópanse moi deteriorados pola erosión. Completa o repertorio de gravados unha cruz latina máis recente, cunha pátina máis viva e pouco erosionada.

Un grupo singular na arte rupestre atlántica

A visita ás laxes do Promontorio de Corme permitiunos admirar unha tipoloxía de gravados pouco comúns dentro do Grupo Galaico da Arte Rupestre e únicos na Costa da Morte. Á marxe dos motivos comúns a outras zonas do chamado Grupo Galaico da Arte Rupestre, como as coviñas e os círculos, identíficanse outros menos frecuentes como os óvalos, cruces inscritas en círculos e cadrados, reticulados e escaleiriformes, etc…

24842059981_5c14948c7d_k

Fotogrametría A Fieiteira

Estas características nos deseños así como as técnicas de gravado empregadas (uso pouco habitual de baixo relevo) levaron a algúns investigadores a falar dun “estilo propio de arte rupestre diferente do estilo clásico da Idade do Bronce coñecido noutras zonas de Galicia” (M. Santos Estevez & PM Borrazás, 2002).

a feiteira

A Fieiteira. Reticulados e cruces

Tampouco está clara a cronoloxía e a adscrición cultural dos gravados, aínda que parece claro que corresponden a diferentes períodos. Existen gravados prehistóricos e outros medievais e incluso modernos como as cruces realizadas con ferramentas metálicas como a presente no Petón da Campaíña ou as localizadas hai un par de anos en Brantuas.

Petón da Campaíña

Petón da Campaíña

Tamén, como acontece noutras zonas de Galicia, é evidente que moitas das figuras foron reavivadas ou regravadas durante moito tempo, como evidencia a estación da Regadiña. Un feito que poida derivar da propia necesidade de facilitar a “lectura” e interpretación duns gravados que hoxe en día seguen a ser un misterio.

Subliñar, por último, que á marxe das estacións ó ar libre, é moi significativa a localización de ata cinco abrigos naturais con gravados, sendo o Petón da Campaíña o máis relevante.

As demandas do Colectivo

Non podiamos desaproveitar esta oportunidade para demandar ós dirixentes locais presentes melloras no estado destes xacementos pois urxe adoptar medidas que garantan a súa protección e conservación.

24284081874_d87847bd5b_k

Detalle do antropomorfo

Entendemos que se debería comezar por inventariar todas as estacións, rexistrar correctamente todos os motivos insculturados e incluír no catálogo patrimonial do PXOM de recente aprobación todos os xacementos. Requisito fundamental para protexelos e evitar os feitos denunciados anos atrás como consecuencia das actividades forestais e industriais nas áreas arqueolóxicas sen ningún tipo de seguimento e control ou os danos evidentes que reflicten varias laxes da Fieiteira polas limpezas dos montes con tractores con cadeas.

Petón da Campaiña-2

Petón da Campaíña. Sector central

Cómpre tamén, a limpeza periódica dos xacementos e do seu perímetro para evitar que se vexan afectados polos incendios forestais, así como a localización dos propietarios das leiras cos que acadar acordos que permitan que as xeracións futuras poidan desfrutar destas mostras milenarias de arte rupestre.

Petón da Campaiña Conquista

Vista xeral do Petón da Campaíña

Os petróglifos son xacementos arqueolóxicos moi sensibles tanto ós factores ambientais como á propia acción do home que non só dana os xacementos senón tamén altera de xeito irreparable o seu contorno (véxase o Petón da Campaíña cun dos aeroxeneradores do Parque Eólico a escasos metros).

24842045871_c1e8b6df2a_k

Fotogrametría A Fieiteira

Divulgar implica concienciar á poboación da singularidade destes bens culturais con actividades educativas e pedagóxicas que sensibilicen á veciñanza da súa importancia, facéndoos participes na loita pola súa conservación e protección. Porén, a realización destas actividades debe adecuarse as características destes xacementos evitando, por exemplo, que centenares de persoas visiten ó tempo estes petróglifos.

24909028456_b83088aaaf_k

Fotogrametría A Fieiteira

A xestión correcta destes bens, seguir potenciando novos traballos de investigación e a súa posta en valor contribuirán positivamente no territorio. O importante patrimonio arqueolóxico da zona debe supor un elemento diferencial cun gran potencial turístico que cómpre aproveitar e que redundará tamén noutros sectores económicos deste recuncho da Costa da Morte.

Fotogrametría A Regadiña

Fotogrametría A Regadiña

Dende o Colectivo queremos agradecer a atención e boa acollida do equipo de goberno de Corme representado polo seu alcalde e o concelleiro de Cultura. Agardemos que a ilusión e boa vontade que nos transmitiron se plasme en feitos nun futuro próximo, o Colectivo A Rula estará para botar unha man.

Bibliografía:

Notas de Prensa


A Ruta no wikiloc do Colectivo:

A Pena Bicuda de Loureiro, arte rupestre no Monte Piquiño


O petróglifo da Pena Bicuda de Loureiro é a estación de arte rupestre ó ar libre de maior interese da área arqueolóxica do Monte Piquiño situada entre as aldeas de Regoufe e Loureiro na parroquia de Luou no Concello de Teo.

área de protección. Manuel Lestón

Área de protección das mámoas e petróglifos do Monte Piquiño. Autor: Manuel Lestón

Na actualidade coñecemos na zona dez estacións con arte rupestre prehistórica, case a metade das localizadas no termo municipal, na contorna dunha importante necrópole megalítica formada por máis de trinta túmulos.

Ref Pedra Bicuda

Revista “La Unión de Teo y Vedra” (1935)

Nesta área tamén atopamos antigas referencias documentais e bibliográficas a dous posibles círculos líticos coñecidos ambos como “Eira dos Mouros” situados nas paraxes da Lagoa e na Costa de Guindín.

O Monte Piquiño presenta a maior concentración de xacementos de toda a comarca de Compostela e constitúe un dos focos de arte rupestre ó ar libre máis importantes, só superado pola gran densidade de estacións de arte rupestre localizadas na outra gran área arqueolóxica da bisbarra, a zona da Portela de Villestro / Covas situada entre os concellos de Compostela e Ames.

Detalle do Piquiño na Carta Xeométrica de Fontán (1845)

Detalle do Piquiño na Carta Xeométrica de Fontán (1845)

A interesante asociación entre túmulos e petróglifos do Piquiño a convirten nunha das zonas de estudo máis interesantes do noso país. Este feito non impediu que estivera e aínda fique ameazada pola construción dun parque eólico proxectado pola empresa Beltaine. A oposición dos veciños e do propio concello á súa instalación non impediu até o de agora que o proxecto siga a por en perigo esta paraxe única e singular situada ó sur da parroquia de Luou.

Localización de un dos numerosos conxuntos de mámoas

Localización dun dos numerosos conxuntos de mámoas (ver en grande)

A Pena Bicuda de Loureiro e Ramón Sobrino Lorenzo – Ruza

É moi probable que esta laxe de arte rupestre xa fora localizada no seu día polo investigador Ramón Sobrino Lorenzo – Ruza durante as súas visitas ó Monte Piquiño en compañía do seu amigo Adolfo Calvo, practicamente municipal de Teo e veciño da Igrexa (Luou –Teo). Durante os traballos de campo realizados a finais dos anos corenta e principios dos cincuenta visitou esta área arqueolóxica en varias ocasións como reflicten as súas notas persoais e fotografías polo que sería probable que estudara este petróglifo.

Monte Piquiño, 1951. Fondo fotográfico Ángel Núñez Sobrino, Arquivo Municipal de Teo. Ramón Sobrino Lorenzo- Ruza (1915-1959)

Eira dos Mouros no Monte Piquiño, 1951. Fondo fotográfico Ángel Núñez Sobrino, Arquivo Municipal de Teo. Ramón Sobrino Lorenzo- Ruza (1915-1959)

Porén, no ano 1953 publica no Noticiario Arqueólogico Hispánico varias referencias nesta paraxe, entre elas destaca un grupo de dez mámoas situadas no parte central do Piquiño e dúas estacións de arte rupestre, o petróglifo do Agro da Cacharroa (hoxe desaparecido) e o petróglifo da Pena Bicuda de Regoufe, mais non cita esta estación da Pena Bicuda de Loureiro.

Malia todo, tampouco podemos desbotar que non a coñecera porque outras estacións como o petróglifo de Outeiro do Corno en Regoufe non figuran nas súas publicacións pero as súas fotografías e anotacións custodiadas no arquivo familiar testemuñan o seu estudo.

A redescuberta e catalogación dos petróglifos do Monte Piquiño

Mapa de Pendentes (Ano 2009-2010) da zona de Loureiro

Localización das mámoas da necrópole do Piquiño. Mapa de Pendentes (Ano 2009-2010) da zona de Loureiro

A catalogación definitiva desta estación (GA15082068) tivo lugar no ano 2001 e foi realizada polos arqueólogos Manuel Lestón Gómez e María Álvarez García, froito do traballo de prospección arqueolóxica desenvolvido durante unha campaña financiada pola Dirección Xeral de Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia que tiña como obxectivo a realización dunha revisión do estado de conservación dos xacementos catalogados no Concello.

1951_pena bicuda de regoufe3

Pena Bicuda de Regoufe, 1951. Fondo fotográfico Ángel Núñez Sobrino, Arquivo Municipal de Teo. Ramón Sobrino Lorenzo- Ruza (1915-1959)

Durante estes labores localizaron tamén outras tres novas estacións na mesma área arqueolóxica do Monte Piquiño, o petróglifo do Fondao, o petróglifo de Outeiro Piquiño e o petróglifo do Chan do Pouso ou da Pena Escorredía, todos eles ó sur e sueste da aldea de Loureiro.

Con posterioridade, no ano 2006, e con motivo da elaboración do inventario do Plan Xeral de Ordenación Municipal realizada por Manuel Lestón e Manuel Anxo López – Felpeto descubriuse outra nova estación, o petróglifo do Outeiro do Chan do Pouso a escasos metros da aldea de Loureiro.

Outeiro Piquiño 2

Outeiro Piquiño 2. Última estación localizada no Monte Piquiño

A estas descubertas temos que engadir nos últimos anos os achados realizados polo grupo de investigación da USC, Colectivo Ollarte, na paraxe da Estivada Nova e os petróglifos localizados polos veciños da parroquia, Álvaro Parajó na Pena do Ledo (coñecida  como o Trono da Raíña) e José Barral no Outeiro do Meau en 2008. A última achega ó catálogo de xacementos de arte rupestre nesta paraxe tivo lugar a finais do pasado ano coa descuberta do propio Colectivo A Rula dunha segunda estación no Outeiro Piquiño xusto por riba dun grupo de 5 mámoas situadas a escasos metros.

Situación da Pena Bicuda de Loureiro

Localización Pedra Bicuda

Localización da laxe na Pena Bicuda de Loureiro

O seu emprazamento é todo un espectáculo cun amplo dominio visual das terras e cumes que dividen a comarca de Compostela e do Sar.

Localización do Monte Piquiño

Localización en relación ó camiño

A Pena Bicuda de Loureiro sitúase nun pequeno outeiro granítico ó carón dun dos antigos camiños que atravesan de norte a sur o Piquiño e que comunicaban as parroquias do val do Ulla coa de Luou. Veciños das aldeas de Carcacia (Padrón), Rarís (Teo) e Reis (Teo) acostumaban atravesar o Piquiño ata os anos sesenta para facer as súas compras nos establecementos comerciais situados ó carón da Igrexa de Luou e tamén para dirixirse a Compostela.

Plano dos camiños do Piquiño. 1940. Arquivo do Concello de Teo

Plano dos camiños do Piquiño. 1940. Arquivo do Concello de Teo

As antigas rodeiras dos carros son boa testemuña deste continuo transito pola senda que atravesaba o monte entre os “piquiños” que dan nome a este antigo cordal. Hoxe en día o acceso máis doado a este camiño é a través da estrada que comunica os lugares de Loureiro (Luou) con Fornelos (Rarís) seguindo a ruta homologada pola federación galega de montaña (GR 94 Rural de Galicia).

Coordenadas UTM: 29 T 533389 4736281 (Datum: WGS 84).

 Os motivos gravados na Pena Bicuda de Loureiro.

Fotogrametría da laxe

Fotogrametría da laxe

Trátase da estación co maior número de motivos representados no Concello de Teo, con figuras xeométricas e tamén naturalistas que a converten nun xacemento de excepcional valor. O desgaste superficial da pátina da laxe polos efectos da erosión e polos continuos incendios forestais da zona (o último no ano 2006) dificulta a visión dos motivos, incluso observándoa aplicando luz artificial de noite polo que foi precisa a aplicación das novas ferramentas de virtualización 3D fotogramétrica para poder rexistrar os diferentes motivos insculturados.

Vista desde a laxe

Vista desde a laxe

Nun amplo panel, que presenta unha forte inclinación cara o SE, hai representados un mínimo de  10 combinacións circulares moi próximas entre si (dúas delas posiblemente sexan espirais). Os seus diámetros oscilan entre os 23 cm e 110 cm, presentado a maioría unha coviña central. O estado de conservación é moi desigual sendo facilmente visibles a gran combinación que preside o panel (probablemente a de maior tamaño da comarca) e as situadas á súa dereita.

Pedra Bicuda detalle

Pedra Bicuda, pormenor do cervo de maior tamaño

Por outra banda, tamén hai representados ata dez zoomorfos distribuídos por todo o panel, sendo os mellor conservados os situados na parte periférica da laxe, tanto na parte inferior como na parte esquerda onde se atopa un gran cervo macho que probablemente sexa tamén o máis grande localizado na área compostelá. Se ben os cérvidos situados nesta zona periférica se desprazan á esquerda, o resto adoptan distintas posicións.

En torno ás tres combinacións centrais do panel figuran outros cuadrúpedes de pequeno tamaño moi erosionados. Entre eles chaman a atención varios deseños, polo menos tres figuras, situados na parte central con características diferentes ós outros cervidos machos de maior tamaño situados na parte inferior. O seu pequeno tamaño coas patas representadas mediante só dous pequenos trazos e incluso o deseño da cabeza con dúas pequenas liñas que semellan representar as orellas lévanos a sospeitar que sexan algún tipo de cánido. Estas figuras de lobos e canes de pequeno porte empezan a ser identificados en numerosas estacións da nosa xeografía, Pedra Xestosa (Laxe), Cova da Bruxa (Muros), Boullosa (Campo Lameiro), etc.

cervo da pedra bicuda de loureiro e combinacións circulares

Pormenor do gran cervo

Na parte central nunha posición predominante no panel aparece tamén un motivo de difícil interpretación debido á súa forte degradación. Ten forma rectangular seccionada en cinco partes por trazos transversais e remata en punta no vértice superior, no extremo inferior un dos trazos prolóngase case un metro en paralelo á diáclase da pedra.

Gran combinación central

Gran combinación central

Non é doada a súa interpretación pero poida que se trate dalgunha arma, probablemente unha espada cun pequeno mango en posición activa. Esta división da arma en varias seccións lémbranos a espada gravada no petróglifo das Laxiñas no Concello de Carnota.

A presenza desta posible arma axúdanos a datar o xacemento. Semella existir un acordo entre os arqueólogos en datar estes laxes panoplias no Bronce Inicial, aínda que algúns autores (Santos Estevez, 2005) sinalan que os petróglifos onde se produce esta asociación entre as armas e os motivos típicos do Estilo Atlántico, como acontece na Pena Bicuda de Loureiro, terían unha cronoloxía máis recente probablemente na segunda metade da Idade do Bronce. Malia que cada vez é maior o número de estacións onde se constata a presenza  das características combinacións de círculos concéntricos como as armas o certo é que seguen sendo pouco habituais e na comarca de Compostela sería a primeira.

As Laxiñas - Carnota

As Laxiñas – Carnota

Non menos problemática é a interpretación do deseño situado na parte inferior da laxe á dereita do panel, ó carón de varios motivos xeométricos, e case a rentes do chan. Fórmano dous sucos paralelos que únense no extremo superior, onde figura tamén unha pequena coviña. Un deseño moi orixinal que recorda a figura dunha serpe.

Detalle da posible serpe

Pormenor da posible serpe

A asociación de temas iconográficos xeométricos e figurativos presentes na Pedra Bicuda de Loureiro parece reflectir a mesma cronoloxía dos gravados, polo menos os motivos que figuran na parte central da laxe.

Pena Bicuda de Loureiro. Detalle

Pena Bicuda de Loureiro. Pormenor

A ampla representación de cuadrúpedes representados (é a que presenta o maior número  na bisbarra) fai desta estación unha das máis atractivas do Concello. Na actualidade hai cinco laxes con representacións de zoomorfos na comarca de Compostela, tres en Teo (Pena Bicuda de Loureiro, Outeiro do Corno 1 e Río Angueira 2), unha en Ames (Peneda Negra) e outra en Compostela (Pinal 1). Con todo, estamos seguros de que o catálogo actual seguirá crecendo e que novos traballos de campo permitirán a localización de novas estacións tanto no Monte Piquiño como no resto da comarca.

Máis petroglifos no Piquiño

O petróglifo do Fondao

O Fondao

O Fondao

En fronte ó outeiro da Pena Bicuda de Loureiro atópase o petróglifo do Fondao situado noutro outeiro granítico á beira do nacente que dá nome á laxe. Trátase dun único panel con motivos xeométricos formado por un mínimo de seis combinacións circulares moi próximas e de varios tamaños, de entre 13 e 40 cm de diámetro e un e tres aneis, con cazoleta central en tres destas combinacións.

Fotogrametría do Fondao

Fotogrametría do Fondao

Segundo o arqueólogo Manolo Lestón, autor do inventario patrimonial do PXOM de Teo, estas combinacións circulares sitúanse “o redor dun motivo de díficil interpretación, unha especie de escutiforme ou figura antropomorfa de 50 cm de alto e 20 cm de ancho dende a cal saen varias liñas en dirección a algunhas das combinacións circulares”. A realización de varios deseños 3d sobre este interesante panel semella confirmar esta arriscada interpretación realizada no seu día polo arqueólogo da empresa Arkaios.

Outeiro Piquiño

Outeiro Piquiño

Pequenas estacións con arte rupestre

O resto das estacións localizadas nesta área arqueolóxica e na contorna da necrópole megalítica do Piquiño, só posúen gravados de tipo xeométrico con paneis máis sinxelos formados por agrupacións e aliñamentos de coviñas (Chan do Pouso), sucos lineais, círculos simples e coviñas (Pena Escorredía e Outeiro Piquiño 2) e pequenas combinacións de círculos concéntricos con coviñas que, non obstante, presentan gran plasticidade como acontece nos petróglifos do Meau, Outeiro Piquiño, Pena Bicuda de Regoufe e Trono da Raíña.

 Conclusión

O petróglifo da Pena Bicuda é outra mostra da relevancia que a arte rupestre prehistórica ten na nosa comarca. O Colectivo A Rula segue a rexeitar esa visión tradicional que fala de “foco secundario” para a comarca compostelá no chamado Grupo Galaico da Arte Rupestre. A variedade e calidade dos gravados así como o importante número de estacións localizadas na comarca, arestora máis de 120 xacementos, racha con esa vella imaxe que seguen a defender certos sectores máis academicistas. Non podemos esquecer asemade que a nosa comarca foi un dos primeiros focos de estudo da arte rupestre en Galicia.

Solpor desde o Piquiño

Solpor desde o Piquiño

Por outra banda, cómpre agradecer ó Concello de Teo os traballos de limpeza periódica que realiza ó longo do ano na contorna da laxe e nas sendas de acceso, feito que non só permite a visita do petróglifo senón tamén garante a súa conservación evitando os danos que poidesen producirse nun posible incendio forestal.

Por último, agardamos que esta pequena entrada no noso blog contribúa a concienciar ás administracións públicas competentes na salvagarda destes bens patrimoniais únicos e en evidente perigo. A alta concentración de xacementos (mámoas e petróglifos) fai evidente a posible existencia de poboados polo que é preciso unha protección integral de toda a zona. A afectación que suporía a instalación do proxectado parque eólico alteraría para sempre unha paraxe natural e patrimonial única que agardemos teña unha mellor valoración social nun futuro próximo. Toda acción ó respecto contará coa colaboración do noso colectivo.

Para saber máis:

 Bibliografía:

  • “El municipio de Teo en Unión de Teo y Vedra”. En: Revista Unión de Teo y Vedra. Órgano oficial de las Sociedades Agrarias de Teo y Vedra (1935). N.300. p.5-30
  • Acuña Castroviejo, F. “El petróglifo del Monte do río de Angüeira (Luou, Teo)”. En Cuadernos estudios gallegos. XXIV, 72-74 (1969). p. 23-26
  • Fernández Pintos, Julio: “Los petróglifos de O Alargo dos Lobos (Amoedo, Pazos de Borbén)”. Marzo 2013.
  • Lema Suárez, X.M: “Un percorrido polo patrimonio artístico e monumental do Concello de Teo”. En: A historia do “Sindicato de Agricultores y Ganaderos de Luou” e cen anos de vida social na parroquia: 1095-2005 [i.e. 195-2005]: cen anos de historia, crónica do centenario. Luou: Asociación para a celebración do centenario do “Sindicato de Agricultores y Ganaderos de Luou”, 2006. p. 123-125. Concello de Teo. 2008
  • Lestón, M.: “Catálogo de Xacementos Arqueolóxicos do Concello de Teo, Dirección Xeral do Patrimonio Cultural, Xuño – Xullo, 2001. Código no catálogo: GA15082079
  • Núñez Sobrino, Ángel: “Ramón Sobrino Lorenozo – Ruza (1915-1959): El trayecto vocacional de un arqueólogo”. En Pontevedra: Revista de estudos provinciais. N. 21. Deputación de Pontevedra. 2006
  • Peña Santos, A.; Aparicio Casado, B.: “Guía de petroglifos de Galicia”. Edicións do Cumio, 2011
  • Peña Santos, A.: Aparicio Casado, B. & Carrera, F: “Arte rupestre en Galicia”. Edicións do Cumio, 2013
  • Santos Estévez, M.: Sobre la cronología del arte rupestre atlántico en Galicia”. En Arqueoweb: Revista sobre Arqueología en Internet, ISSN-e 1139-9201, Vol. 7, Nº. 2, 2005.
  • Santos Estévez, M.: Petroglifos y paisaje social en la prehistoria reciente del noroeste de la península Ibérica”. En TAPA: traballos de arqueoloxía e patrimonio, ISSN 1597-5357, Nº 38, 2008, ISBN 978-84-00-08733-2, páx. 13-216.
  • Sobrino Lorenzo – Ruza. R.: “Un petróglifo en Mallos, Ayuntamiento de Teo (A Coruña)”. En Boletín de la Comisión Provincial de Monumentos Históricos y Artísticos de Lugo. III, p. 23-24 (1947); pp.61-64.
  • Sobrino Lorenzo – Ruza. R.: “Bronce Mediterráneo y Atlántico. Noticias 134, 136”. Noticiario Arqueológico Hispánico 1 (1953). p. 193-194.
  • Soto Barreiro, M.J.:”Los petroglifos prehistóricos de la comarca compostelana”. Santiago (tese de licenciatura inédita). Universidade de Santiago de Compostela, 1986
  • VV,AA.: Álvarez Veira, Enrique, Ricart Guillot, Susana, González Fernández, Alberto.: “Evaluación de impacto arqueológico, proyecto de concentración parcelaria de San Xoan de Calo”. 1999 (Promotor TRAGSA). Codigo CJ 102A 99/310-0. (Empresa Adobrica Arqueoloxia S.L.).
  • VV,AA.: Fábregas Valcarce, R. ; Guitián Castromil, J.; Guitián Rivera, J. e de la Peña Santos, A.:Petróglifo galaico con una representación de tipo Peña TÚ” en Zephyrus: Revista de prehistoria y arqueología. LVII (2004), p. 183-193.
  • VV,AA.: Fábregas Valcarce, R.: Guitián Castromil, J.; Guitián Rivera e J. Rodríguez Rellán, C.:Un petroglifo de tipo outeiro do corno en Porto do Son (A Coruña)”. Gallaecia. XXVI (2007), p. 55-68.
  • VV,AA.: Fábregas Valcarce, Ramón; Peña Santos, Antonio de la; Rodríguez Rellán, Carlos. “Río de Angueira 2 (Teo, A Coruña): un conjunto excepcional de escenas de monta”. Revista Gallaecia. Núm. 2011, (30): 29-51

 Notas de Prensa:

Documentación:

  •  Fondo Ángel Núñez Sobrino, Arquivo Municipal de Teo. Origen: Ramón Sobrino Lorenzo- Ruza (1915-1959).

Rutas:

Wikiloc: