A derradeira mámoa do Montouto – Teo


No termo municipal de Teo existen máis de 75 mámoas catalogadas, destacando a grande necrópole megalítica do Monte Piquiño que integra 33 túmulos, ou mámoas como a de Trasellas que constitúen elementos de referencia na paisaxe emocional teense. Porén, nesta ocasión, imos falarvos dunha mámoa “case urbana”, moito menos coñecida e que segue resistindo á presión urbanística da súa contorna.

Mámoa núm 4 de Montouto

Falamos de “urbana”, pois sitúase nunha rúa e non, como é habitual, no medio dunha parcela de monte, concretamente no que sería o número 6 da rúa do Camiño da Cova da Pereira no lugar da Póboa, parroquia de Cacheiras. Inventariada no catálogo patrimonial municipal como a “Mámoa 4 do Montouto” (GA15082001), está nunha parcela (R.C. 15083A515002830000KY) á beira do Camiño Xacobeo dos Arrieiros, fronte a unha das naves industriais do polígono da Póboa – Montouto e a escasos metros da urbanización de San Sadurniño. Coordenadas UTM: X: 536747 Y: 4742955

Plano de situación da mámoa núm 4

É case un milagre poder ollala no medio dunha pequena carballeira illada entre naves industriais, eucaliptais e parcelas de montes abandonadas.

Plano de situación da necrópole

Esta “mámoa 4” é o último túmulo desta chaira situada na zona alta do Montouto – A Póboa – San Sadurniño que ten continuidade na necrópole do Monte da Busía polo SO, xa pertencente ó lugar de Vilar de Calo composta por 8 mámoas máis.

Recentemente localizamos outro novo túmulo, aínda non catalogado, na zona do Outeiro (xa na parroquia do Castiñeiro no termo municipal de Santiago), bastante alterado polas continuas repoboacións forestais e tamén ó pé do chamado Camiño dos Arrieiros e da Geira. Esta última descuberta permítenos aventurar a expansión da necrópole de Montouto ata esta área ó NE, unha zona aínda máis alterada pola actividade humana.

Mámoa núm 4 de Montouto. Cono de violación

Regresamos ó Montouto, pois preto desta mámoa 4, existiron ata finais da década dos setenta do século pasado outros tres túmulos (GA15082031; GA15082032 e GA15082033) intervidos no ano 1966 polos tres discípulos do académico e xurista Fermín Bouza Brey que coordinaba o traballo que realizaron os daquela investigadores mozos José Manuel González Reboredo, Manuel Carlos García Martínez e Fernando Acuña Castroviejo, integrantes da chamada “Sección de prospecciones antropológicas, etnográficas y prehistóricas” adscrita ó Instituto de Estudios Galegos Padre Sarmiento (IEGPS). Tamén participaron neste proxecto varios alumnos da Universidade.

As primeiras referencias á necrópole do Montouto datan dos anos trinta, L. Pericot (1934) e F. López CuevillasF- Bouza Brey (1931), efiguran no plano arqueolóxico da comarca de Compostela realizado por Ramón Sobrino Lorenzo – Ruza no ano 1953 co gallo do Congreso Nacional de Arqueoloxía (Arquivo Sobrino – Núñez e Arquivo do IEGPS). Hoxe só fica como lembranza de tempos pasados o nome da Rúa “Mámoas de Montouto” no lugar onde estiveron aqueles xacementos megalíticos xa desaparecidos.  Lamentablemente tamén desapareceu unha “cruz de pedra” situada ó outro lado da estrada C-541 que constituía un bo fito de referencia para localizar a necrópole do Montouto. Esta cruz perdeuse no ano 1983 segundo recolle unha nova de prensa da Voz de Galicia (10/02/1984).

Segundo o artigo publicado polos citados investigadores no Cuaderno de Estudios Gallegos (1968, t. XXIII) durante as intervencións realizadas na mámoa 1 e 3 do Montouto atopáronse numerosos fragmentos cerámicos que permitiron deducir a presenza de dous “cacharros” na mámoa 1 e outro “maior e máis perfecto” na mámoa 3. Dous “tipos cerámicos diferentes”, o primeiro moi habitual nos enxovais de moitos enterramentos megalíticos (citan como exemplo os restos cerámicos atopados nas mámoas da Mourela nas Pontes de García Rodríguez) e un segundo máis groso, de cor vermella na cara exterior e negro na externa que presentaba o vaso localizado na mámoa 3. Os investigadores destacaban que as tres mámoas foran espoliadas e non localizaron restos do dolmen.

Polas dimensións dos túmulos sinalan a hipótese de que foran enterramentos directos baixo o túmulo ou nunha pequena cista da que non se conservaban os esteos. En canto á súa cronoloxía propoñen unha datación no Bronce final. As 3 mámoas desaparecidas posuían menor tamaño e altura ca única mámoa que conservamos na actualidade, situada a uns 400 m ó NO do grupo anterior. O diámetro deste trío de túmulos oscilaban entre os 11 e 14 m, todos con furado central e apenas chegaban ó metro de altura.

Porén, a mámoa que chegou ata os nosos días mide uns 26 metros de diámetro e supera ós 2 metros de altura. O seu aspecto máis significativo é, sen dúbida, o gran furado central de 1,5 m de fondo e 6 metros de diámetro aberto nunha gabia cara o leste. Imaxinamos que nesta ocasión o túmulo si debeu contar cun dolmen no seu interior. Polas dimensións do túmulo poderiamos encadralo na fase de apoxeo dos grandes túmulos megalíticos do NO peninsular entre o 3500 e 2700 a.C.

O seu estado de conservación é moi bo tendo en conta a súa localización nunha zona intensamente antropizada e coñecendo a sorte que tiveron as outras mámoas.

Na súa contorna, a uns 500 m ó SO, figura tamén outro interesante elemento patrimonial, o petróglifo da Estivada do Vilar (GA15082109) (Coordenadas UTM: X: 536450 – Y: 4742454) localizado en 2007 por Fernando Hermida e catalogado en 2017 durante os traballos de catalogación das localizacións rupestres da comarca recollidas polo colectivo e realizados pola empresa de arqueoloxía Horizonte Norte. Presenta un gran panel de 7,60 m no eixe N-S por 8,90 no eixe E-W con posibles gravados prehistóricos, varias agrupacións de coviñas – cazoletas, e motivos históricos, media ducia de cruciformes de diferentes tamaños que poderían estar relacionados co paso de persoas viaxeiras e peregrinas, pois están a rentes do camiño que conducía á desaparecida Ermida no Alto de San Sadurniño, punto onde divisaban por primeira vez a catedral compostelá.

Estivada do Vilar. Cruciformes

Arestora nin o petróglifo, nin a mámoa, nin o camiño xacobeo están valorizados como merecen, xa que son ao noso entender un dos enclaves patrimoniais de maior interese da zona norte do municipio, totalmente descoñecido pola cidadanía e ignorado polas administracións públicas que  o deberían protexer e dar a coñecer.

Estivada do Vilar. Coviñas

Por que non comezar a facelo con esta derradeira mámoa do Montouto? De seguro sería un bo destino para a numerosa veciñanza da zona nos seus “paseos desconfinados”.

Un gravado prehistórico nunha casa no Vilar de Arriba – Calo – Teo


O inventario patrimonial do concello de Teo segue a medrar. Nesta ocasión damos nova dun ben especial e singular. Onte visitamos un dos escasos gravados prehistóricos localizados nun perpiaño reaproveitado como aparello construtivo dunha vivenda tradicional na aldea do Vilar de Arriba no núcleo de Vilares de Rúa de Francos da parroquia de Calo (número 69).

Petróglifo do Vilar de Francos

Trátase dunha combinación circular de tres aneis concéntricos, con restos dun cuarto case desaparecido, duns 35 cm de diámetro situado na parte superior do muro exterior da citada vivenda que segundo nos informou a veciñanza data da década de 1910. Salienta o feito que o perpiaño fora repicado agás na parte onde se sitúa o motivo insculturado que foi respectado e mantén a súa pátina orixinal.

Unha peza arqueolóxica nun bloque granítico que imaxinamos foi extraído polos antigos pedreiros nas canteiras dos montes da contorna da aldea na que hai outras importantes mostras de conxuntos con arte rupestre.

A pesar de ser un feito pouco habitual temos constancia dalgúns outros petróglifos exentos reutilizados. Lembramos pola súa proximidade, o petróglifo que figuraba na propia muralla do castro Lupario que hoxe podemos ollar na mostra expositiva do Museo do Pobo Galego.

Queremos agradecer a información achegada pola Concellaría de Deportes que nos facilitou os datos da súa localización e que mañá organizan unha visita guiada pola ruta do túnel do Faramello. Seguro que amosarán ós asistentes este enigmático e curioso gravado que xa constitúe un dos elementos máis interesantes desta ruta.

Suma e segue. Agresións ao patrimonio arqueolóxico da comarca de Santiago


Nun concello como o de Teo con preto de 80 xacementos megalíticos catalogados é máis que significativo que non exista ningún en condicións de ser visitado. A veciñanza teense e a cidadanía en xeral non pode valorar un legado herdado de xeración en xeración que é totalmente descoñecido a pesares de contar cun valor social e cultural incalculable. É evidente que isto non é xestionar o patrimonio dun municipio. Cada vez é maior esa fenda que racha a simbiose co medio e co sentimento de pertenza dunha comunidade á paisaxe que definiu o seu destino común.

Revolta da Palla, Compostela

Ese equilibrio rómpese porque os gobernantes e institucións que deberían velar pola preservación, conservación e valorización destes bens culturais non exercen o seu cometido. Existen leis e disposicións normativas neste ámbito mais non se aplican por razóns descoñecidas. Cal é o motivo que fai que as administracións incoen con certa celeridade expedientes de infraccións e reposicións urbanísticas a raíz dunha obra manifestamente ilegal pero non fagan nada cando se realizan a diario repoboacións forestais que arrasan co noso patrimonio?

Só nos últimos cinco anos un 7% destes túmulos de Teo foron alterados e danados, en distinto grado, pola acción da humanidade, que saibamos, ningún deles supuxo infraccións ós seus responsables por delitos flagrantes contra un patrimonio que é de todos.

Porén, o caso teense pódese extrapolar a todo o país. A realidade cotián é aínda peor do sinalado por certos colectivos e entidades sociais sensibilizados e preocupados pola situación actual na que priman os valores económicos a medio e curto prazo e un desenvolvemento urbanístico mal entendido, que esquece que esta riqueza cultural aproveitada de forma responsable e sostible é o mellor activo para contribuír á mellora das condicións de vida das persoas, tanto no aspecto material (aproveitamento económico – turístico) como no inmaterial (educación, desfrute, satisfacción, identidade colectiva)

Segundo a UNESCO “o patrimonio cultural e natural son fontes de vida e inspiración insubstituíbeis, (…) reflexo da identidade dun pobo”, máis pouco ou nada facemos ó respecto.

A agresión á mámoa do Agro dos Calvos (GA15082091) , Luou, Teo

Non hai moitos días notificamos a inminente plantación da mámoa do Agro da Cruz, elemento non catalogado. Por desgraza non logramos evitar a plantación sen control dos eucaliptos sobre a mámoa pola inoperancia e deleixo dos que teñen a responsabilidade legal de evitalo.

Hoxe lamentablemente temos que denunciar unha nova plantación noutra mámoa do concello teense. Mais neste ocasión os feitos son aínda máis graves pois a coñecida como “Mámoa do Agro dos Calvos” si é un elemento catalogado coa súa área de protección recollida no PXOM teense e Plan Básico Autonómica. Estes feitos veñen a demostrar, que case non existen diferenzas nas garantías de respecto dos bens culturais, figuren ou non catalogados.

Mámoa do Agro dos Calvos na actualidade

A mámoa do Agro dos Calvos localízase no lugar de Paraxó na parroquia de Luou. Coordenadas UTM 535.086 – 4.739.171 . A descrición da súa ficha no Catálogo de Bens do PXOM de Teo elaborado pola empresa Arkaios é a seguinte:

“Túmulo megalítico de aproximadamente 18 metros de diámetro e 1,5 metros de altura. Presenta un furado de violación central duns 4 metros de diámetro e uns 40 cm de fondo.”

Localización da mámoa do Agro dos Calvos e outros bens catalogados próximos

O subsolado e posterior plantación de eucalipto afectou parcialmente a mámoa. Isto cremos que se debe a que a mámoa localízase en dúas parcelas distintas, como pode observarse no plano do catastro, polo que posiblemente pertenza a dous propietarios distintos.

Plano do Catastro e bens do PBA

A agresión ao petróglifo da Revolta da Palla (GA15078179)

Outra nova agresión a un xacemento catalogado da comarca é a que rexistramos esta semana no petróglifo da Revolta da Palla, en Tras Igrexa, Santa María de Villestro, Compostela. Por desgraza, esta agresión non nos colleu por sorpresa xa que este xacemento forma parte dun grupo de paneis dos que consideramos, por diversos motivos, que a súa conservación está en grave perigo. Un feito do que levamos varios anos informando tanto ao Concello de Santiago como a Dirección Xeral de Patrimonio sen que teñamos coñecemento de teren feito nada para minimizar estes riscos ata o de agora. Son principalmente elementos localizados en franxas de seguridade de liñas eléctricas ou en camiños.

O xacemento localízase nun camiño tradicional en desuso e a carón da zona de servidume dunha liña eléctrica o que fai que nas limpezas periódicas desta franxa o petróglifo corra grave risco de ser danado pola maquinaria pesada que realiza esas tarefas. Deste xeito, o panel vese afectado por dous graves riscos, os derivados das limpezas e a continua erosión producida pola area rica en cuarzos que cobre boa parte do xacemento. Coordenadas UTM 532687 – 4747833.

Este ano confirmáronse os nosos medos e a rocha sufriu perda de parte da súa superficie ocasionado proablemente polo golpeo dos baixos dunha das máquinas empregadas nas tarefas de roza da franxa. Afectou a unha superficie próxima a un dos dous cervos identificados nesta estación, o de maior tamaño. Outro posible dano non analizable é o derivado da fricción das areas que cubren o panel producida polo paso de maquinaria rodada de gran peso. E isto acontece sobre un xacemento con gravados naturalistas e xeométricos de grande interese que non foi estudado en profundidade e cunha boa parte das súas superficies aínda tapadas polo movemento de terras derivadas da realización da liña eléctrica.

Unha nova mámoa na Pena Redonda. Castiñeiriño, Compostela

Tamén esta semana localizamos unha posible mámoa non catalogada no sitio da Pena Redonda, parroquia do Castiñeiriño, moi próxima ao núcleo urbano. A recente plantación de eucalipto que a cubre completamente desluciu a ledicia producida pola localización dunha nova mámoa. Coordenadas 29T 537201 4743860.

Mámoa da Pena Redonda

Descrición. Altura aproximada 1, 50 metros. Cono de violación apenas perceptible duns 5 metros de diámetro, cuberto por restos vexetais da limpeza recente. Nun terreo onde a pedra escasea na elevación da mámoa obsérvanse bastantes fragmentos de xisto e algúns seixos que puideran formar parte da coiraza.

Mámoa de Pena Redonda remarcada a contorna

Procedemos a comunicar estas novas tanto á Dirección Xeral de Patrimonio como aos respectivos Concellos.