Polo norte compostelán. A Pedra do Paraugas ou a Corte das Cabras, o Grisario, o petróglifo do Castro de Portomouro e a intrigante capela de Novais


Unha nova proposta de Fernando Alonso Romero levounos ata o castro de Castromaior en San Xoán de Fecha na procura dunha pedra con forma de fungo e coñecida desde antigo.

Fernando Alonso Romero no Castro Maior

Lamascal, Castro Maior e a Pedra do Paragoas ou a Corte das Cabras

O noso punto de partida foi unha publicación do ano 1897 titulada “The dolmens of Ireland”, obra de William Copeland Borlase, un anticuario e político liberal inglés que, curiosidade, rematou os seus días completamente arruinado:

At Fecha in the Castro Grande is a rock called the Piedra del Paraguas, or Umbrella Stone. It is surrounded by a ditch and counter ditch on an ancient fortified height, within the circumvallation of which are numerous partition walls. The rock is in the form of a mushroom, flat and smooth on its under face, but rough on the top. It rest on a small stone, which, again, rest on the natural rock. It seems to be comparable to such natural formations as the Cheese-Wring, in Cornwall (which is also surrounded by an entrenchment), the “Cloch Morhit,” in the county of Sligo, and the Carrig-a-Choppeen, in that of Cork. All these were venerated sites.

Corte das Cabras. A posible Pedra do Paraugas

En Fecha no Castro Grande hai unha rocha chamada Pedra do Paraugas. Está rodeada por un foso e un contra foso nun antigo castro fortificado, en cuxa circunvalación atópanse numerosos muros medianeiros. A rocha ten a forma dun fungo, plana e lisa na súa cara inferior, pero rugosa na parte superior. Descansa sobre unha pequena pedra, que, novamente, descansa sobre a rocha natural. Parece comparable a formacións naturais como o Cheese-Wring, en Cornualles (que tamén está rodeado por fosos), o “Cloch Morhit”, no condado de Sligo, e o Carrig-a-Choppeen, no de Cork. Todos estes foron lugares venerados.

Castro Maior

Onde obtivo esta información Borlase? Atopamos posibles respostas no artigo de Carlos García Martínez “A pedra que fala con piletas y petroglifos”, do ano 1968.

La zona presenta cercanos a la estación, los castros de Portomeiro y el llamado <<Castromaior>>, de Fecha, situando en este último Murguía, Barros Sibelo y Saralegui, un supuesto menhir en forma de hongo, por lo que los lugareños la denominan <<A Pedra do Paragoas>>, dato que no pudo ser confirmado por nosotros en el estudio y catalogación que se efectuó de dicho castro, a no ser que tal noticia se refiera a alguna de las piedras de formas singulares, aunque naturales, que jalonan la elevación castreña.

Imaxe aérea da croa do Castro Maior

Consultada a obra “Estudios sobre la época céltica en Galicia” de Leandro Saralegui, nela só atopamos dúas mencións simples indicando a existencia dun menhir e un dolmen en Fecha (páx. 239 e 249). Algo semellante aconteceu cando consultamos a obra “Antigüedades de Galicia” de Ramón Barros Sivelo, onde só atopamos unha referencia simple á existencia dun menhir en Fecha (páx. 74). Pola contra, na “Historia de Galicia” de Murguía si atopamos máis información:

No solamente algunos dólmenes que se ven dentro de los túmulus, presentan trabajada la cara interna de la gran tabla de piedra que los cubre, sino que puede ver el curioso en el Castro Grande, parroquia de Fecha, á legua y media de Santiago, la gran piedra denominada la piedra del paraguas, que no es más que un dolmen, y cuya cara inferior está perfectamente trabajada. (Nota ao pé na páxina 396)

El castro grande de Fecha, es curiosísimo. Se levanta sobre una colina natural que aprovecharon al intento. Presenta grandes restos de murallas y divisiones, foso y contra foso, estando cubierto de infinitos peñascos naturales. Entre ellos se encuentra uno, que puede tenerse por un dolmen: afecta la figura de un hongo, es liso y trabajado por su cara inferior, bruto por la superior. Está sentado sobre una pequeña piedra, sostenido contra un peñasco natural pegado contra otro que á su vez está debajo de un nuevo peñasco redondo. en el país le llaman la piedra del paraguas. Mide de largo 4m,20 y de ancho 3m,68- Debemos advertir aquí, que, según los inteligentes, los dolmenes tumulares de Jallas, están hechos con piedra sacada de Fecha y demás parroquias cercanas. No tendría nada de extraño, que este dolmen fuese una cubierta preparada para cubrir un dolmen compuesto, que haya quedado allí abandonado. (Nota ao pé na páxina 498)

Uns dias antes de achegarnos ao lugar recibimos novas de Iván, o noso home no terreo. Informounos da localización  dunha posible candidata. A súa familia, natural de Fecha, nunca oíra falar da tal Pedra do Paraugas no Castromaior pero si que sabían dunha coñecida por toda a xente do lugar como Corte das Cabras, con características coincidentes coas da descrición desa outra mencionada polo autor inglés. Esta Corte das Cabras é coñecida desde antigo e foi tradicionalmente empregada como acubillo fronte a chuvia para os que subían ó monte e tiñan conta do gando.

Con estes datos chegamos a Lamascal para visitar o castro, que se sitúa no lugar de Vilar de Rei, ao carón do río Tambre. Ocupa o castro o alto dun monte de 523 metros de altura que domina a contorna. No seu cumio consérvanse 3 liñas defensivas concéntricas, formadas por murallas pétreas e fosos, que rodean unha cativa e accidentada croa. Desde aquí pode verse o Castro/Castelo de Portomeiro no outro lado do Tambre e que está a ser estudado nestes días.

Capela de Lamascal

En Lamascal obtivemos unha primeira vista do impresionante castro e aproveitamos a ocasión para visitar a capela, edificio cuxa peculiar orientación fálanos sobre as súas remotas orixes. E é que habitualmente os templos cristiáns orientan a súa cabeceira cara o leste pero esta capela de planta rectangular coa súa alta espadana orientase cara o noroeste na procura do nacemento do sol no solsticio de inverno. Ocupa o alto dun outeiro que na década dos anos setenta do século pasado foi achandado perdendo a súa fisionomía orixinaria.

Contáronnos os veciños que un filón de cuarzo cruza polo medio do terreo onde se asenta o templo e aínda se poden ver na cabeceira algúns fragmentos incrustados na súa base. Este filón, que continúa polas ladeiras do monte de Fontoade, foi explotada por unha empresa nórdica na segunda metade do século pasado. No cumio de Fontoade sitúase un castro do que os veciños contan que oculta tesouros dos mouros. 

Símbolos lapidarios da Capela de Lamascal

A modesta construción garda pequenos vestixios do seu longo pasado en forma de símbolos lapidarios conservados nalgúns dos seus perpiaños, marcas dos antigos canteiros que a levantaron. Outros elementos son máis enigmáticos, como as aliñacións de coviñas conservadas na base do muro lateral sur do templo.

Aliñacións de coviñas na Capela de Lamascal

Xa chegados á cima do monte comprobamos a idoneidade da Corte das Cabras coa descrición coñecida da Pedra do Paragoas, admiramos a monumentalidade das defensas do castro e divagamos sobre os posibles porques que puideron levar a Murguía a cambiarlle o nome á popular Corte das Cabras.

O Grisario

Colmada a nosa curiosidade dirixímonos ata a parroquia de Santa Cristina, o lugar de O Grisario, un anaco de monte de frondosas autóctonas no camiño cara o Vachao, e onde se localizaba a antiga igrexa parroquial de Santa Cristina ata que foi trasladada ao lugar que ocupa na actualidade. Este microtopónimo posiblemente deriva de “O Igrexario”, é dicir, as propiedades anexas á igrexa das que obtiñan ingresos os párrocos.

51095990779_89deef7b81_k

Lugar que ocupaba o templo

Alén dos alicerces do templo, apenas apreciamos no lugar outros vestixios da antiga construción. Só fica algún perpiaño ben labrado que testemuña a súa existencia.

Petróglifo histórico do Castro de Portomouro / Fontaiña

O noso seguinte obxectivo é unha laxe con gravados situada nas inmediacións do castro de Portomouro

Situación

É ina panel con gravados históricos situado a uns cen metros do Castro de Portomouro  (GA15088030). Coordenadas (42.96087, -8.64139), Altitude: 243 m.s.n.m. Atópase incluído na aba do outeiro onde se sitúa este interesante xacemento da Idade do Ferro e preto do sitio da Fontaíña na bacía o Río Tambre. A súa localización foi facilitada ó Colectivo por dous veciños da zona, Iván Barcia e Antón Jucal que tamén nos acompañaron durante unha xeira para visitar os gravados e o referido castro. Queremos agradecer a ambos os datos facilitados e a súa inestimable colaboración como guías e anfitrións nesta xornada.51496071538_71be3a7bd6_c

Plano de situación do petroglifo do Castro

Descrición dos motivos

Nunha laxe de 277 cm de N-S x 263  cm L-O, practicamente plana cunha lixeira inclinación cara o S e situada a rentes do chan, podemos ollar ata 6 cruces latinas, 5 delas gravadas con dobre suco e 1 en baixo relevo. Cruciformes históricos de diversas formas realizados con ferramentas metálicas e coas seguintes medidas: 16 x 10 cm; 18 x 8 cm; 20 x 9 cm; 11 x 6 cm;  16 x 10 cm e 26 x 8 cm.  Tres delas, situadas na parte superior do panel, e nunha mesma disposición poderían representar un calvario. Ó seu carón consta a única cruz en baixo relevo e un suco que podería ser doutra cruz sen rematar. Baixo estas catro na parte central da rocha figuran outras dúas, unha debaixo da outra.51496563409_1645eaf4f5_k

Vista xeral do Petróglifo do Castro de Portomouro

A rocha presenta por case toda a superficie evidentes marcas da actividade dos canteiros, con máis de 30 furados, “tanteos” que denominaban os antigos arxinas, e 2 grilos para introducir as cuñas. A uns metros da rocha atópanse os restos dunha pequena canteira abandona hai xa décadas e abundantes cascallos que reflicten que foi unha zona moi empregada polos antigas brigadas de pedreiros. Por todo isto, é probable que estes deseños estean realizados co actividade deste antigos artesáns da pedra.

Este xacemento está sen catalogar, non figura no PBA nin no inventario municipal , pero foi incluído no plan director de Compostela Rupestre.51495849516_4721ca35d6_h

Pormenor dos diferentes cruciformes

A Capela de Novais en Portomouro

A nosa última parada foi unha pequena construción arruinada situada no abandonado casal de Novais, á beira do Tambre, na parroquia de San Cristovo de Portomouro no concello de Val do Dubra.

51161958559_4c46895f3c_k

A súa proximidade ao Castelo de Portomeiro e a suxerinte toponimia avisa da súa vinculación. Xa Manuel Gago advertira do interese de estudar a existencia no lugar dunha granxa relacionada coa fortificación altomedieval. A proximidade dos sartegos da Pedra do Home é tamén un dato de gran interese.

Vista aérea do abandonado casal de Novais

É unha pequena construción de titularidade privada que forma parte dunha explotación agrícola composta por diferentes inmobles que lles serviron de vivenda e alpendres ós seus últimos propietarios. Leva máis dunha década en total abandono e chegou ós nosos días en estado ruinoso.

Hai uns meses a Asociación cultural Larada púxose en contacto con nós para facer unha visita guiada pola zona e observar os restos do templo situado á beira do antigo camiño que descende ata a ribeira do río e chega ata a antiga fábrica da luz de Remuíño.

51106084992_71ca425af0_k

Vista xeral da cabeceira da capela

O edificio actual semella un puzzle, froito de múltiples reformas e de diferentes usos ó longo da súa dilatada historia. Malia todo, parece que permanece a súa estrutura orixinal con múltiples elementos arquitectónicos e decorativos que nos falan dun templo milenario que podería datar entre os séculos X-XI.

51096694575_128414c313_k

Vista xeral dunha das paredes laterais

A actual igrexa é o último vestixio dun mosteiro que cita un documento do ano 1108 da Historia Compostelana que sinala que

“Didacum Viliulfidem” donou a terceira parte “in ripa Tamaris de Monasterio Novallis” á igrexa compostelana.

Imaxinamos que se trataría orixinalmente dunha pequena comunidade monacal, se cadra de orixe eremita, instalada nunha propiedade afastada na ribeira do Tambre que posteriormente no século XII pasaría a converterse nunha granxa dependente da igrexa compostelá en tempos do bispo Diego Xelmírez. De feito, aínda hoxe o regato que atravesa a aldea e un sitio próximo denomínanse “A Granxa”. Un sistema de explotacións que se mantiñan esencialmente a través da esixencia de prestacións agrícolas ós campesiños dependentes.

51231115417_987f3fc255_kXa no século XVII, Novais figura nunha das extremas do Coto de Cernadas que permanecía baixo o dominio dos monxes bieitos de San Martiño Pinario dende o s. XVI. Era unha grande extensión de terreo cercada a ambas marxes do Tambre que chegou ós nosos días. Segundo os antigos documentos notariais, en Novais

“tiñan os monxes ata tres caseiros e destacaban os seus extensos prados”.

A igrexa actual é unha nave e ábsida rectangular con cuberta a dúas augas en madeira hoxe desaparecida. Mide aproximadamente 13 metros de longo por 4 de ancho. A ábsida non se diferencia no exterior e é case cadrada (aprox. 3,50 x 4 m). A fábrica é de cantería con bloques moi desiguais e os muros evidencian as diferentes fases reconstrutivas.

51232594609_45b230a1aa_k

Arco triunfal e muro de separación

O interior é moi sinxelo, destaca o arco triunfal de medio punto que divide a nave principal da capela maior. Arestora existe parte dun muro baixo o arco de feitura moderna empregado para tapiar o espazo da nave e reconvertelo nunha corte para o gando. Ademais, no sitio hai varias pías que serviron de bebedoiros.

51232594174_6dd5e03bd9_k (1)

Porta de entrada desde o interior

A única porta do templo, na fachada principal, presenta unha importante elevación con respecto ó chan da planta da nave polo que o acceso ó interior realízase a través dunhas escaleiras de pedra. No lateral dereito, á entrada do templo, unha base circular de pedra lembra a localización dunha desaparecida pía bautismal.

51095969994_bc7c3f9ffc_k

Perpiaños labrados

No interior consérvanse, reaproveitados como material de construción, varios elementos da primitiva fábrica con varios modillóns de decoración xeométrica e pequenos arcos, posiblemente das antigas seteiras do templo orixinal.

51095887566_41b405e010_k

Modillón

Tamén se localizou un modillón exento na vivenda principal da explotación.

51232029038_4c72f0b8d6_k

Modillón localizado na vivenda

Como elementos decorativos cómpre destacar cinco cruces patadas de clara tradición visigótica de brazos case iguales realizadas en baixo relevo e distribuídas nos muros exteriores do templo, tres delas nos cantos da igrexa, outra na parte inferior e central da ábsida e a última xusto na parte superior do arco da pequena fiestra situada tamén na ábsida. A colocación e a súa forma permítennos especular que se tratarían das cruces da consagración do templo e asemade conxecturar que estes perpiaños permanecen na súa posición orixinal, a pesar das reformas que sufriu o edificio.

Tamén é significativo un relevo con decoración xeométrica a base de rombos que figura xusto no limiar da entrada do templo.

51095908639_e5383fca0e_k

Perpiaño labrado da entrada

En resumo, trátase dun edificio moi interesante cuxo estudo podería aportar información sobre ela mesma e sobre o Castelo de Portomeiro e os sartegos da Pedra do Home. Procedemos a solicitarlle á administración a súa valoración e catalogación 

Bibliografía:

Barros Sivelo, R. “Antigüedades de Galicia”, A Coruña, 1875

Borlase, W.C. “The dolmens of Ireland”, London: Chapman and Hall, 1897

García Martínez, C. “A Pedra que Fala con piletas y petroglifos”, Cuadernos de Estudios Gallegos, T23, núm. 71, 1968

Murguía, M. “Historia de Galicia”. Tomo 1. Lugo, 1865

Pontes García, M. “Santa Cristina de Fecha y Capilla de Belén”, 2011

Saralegui y Medina, L. “Estudios sobre la época céltica en Galicia”, Ferrol, 1867

Suárez Golán, F. e Lago Almeida, H. “Cernadas y la Fundación San Castor y Santa Adelaida. De priorato benedictino a centro terapéutico de Proxecto Home Galicia (siglos X-XXI). Fundación Asilo San Castor y Santa Adelaida, 2013

Novas estacións de arte rupestre no Val de Vimianzo. Prado da Cruz, O Campo, Prado Vello, Prado Vello de Arriba, Somontemio e Prado de Trasariz


Contexto da arte rupestre nas Terras de Soneira

Como ben recolle a mostra expositiva do castelo de Vimianzo, a comarca da Terra de Soneira é terra de Castelos, de Castros, de Románico e de Megálitos. Non obstante, esquecen tamén que é un territorio de especial significación na arte rupestre prehistórica.

O historiador e arqueólogo Ramón Barros Sivelo (1828 – 1903) na súa obra “Antigüedades de Galicia” (1875) reproducía un debuxo da chamada Pedra dos Letreiros en Carnés, posiblemente a primeira referencia coñecida dun petróglifo na Costa da Morte. Lamentablemente non chegou ós nosos días pois, tal como recolle o arqueólogo Ramón Sobrino Lorenzo – Ruza no seu diario (1952),

“un veciño da aldea a desfixo”

O propio Sobrino Lorenzo – Ruza localizou e publicou no Noticiario Arqueológico Hispánico outra estación de arte rupestre en Carantoña, as “pegadas humanas de San Antonio de Monso” Aínda que descoñecemos o seu paradoiro, conservamos fotografías, deseños e planos que poden axudar a súa localización e que figuran no libro-catálogo “Ramón Sobrino – Lorenzo Ruza: memoria e legado dos petróglifos (2020)”, que recentemente publicamos e que recompila gran parte do legado deste arqueólogo pontevedrés.

51485593188_5bbfeb81f8_k

Pedra dos Letreiros en Carnés, segundo Barros Sivelo

Temos que dar un amplo salto no tempo ata o ano 1997 cando un cazador, Manuel Soto Caamaño, localizaba o petróglifo do Outeiro do Recosto en Boallo e uns días despois Roberto Mouzo, outro dos grandes investigadores e catalogadores do patrimonio soneirán, localiza as gravuras da “Pedra Mosqueira” a escasos metros do primeiro petróglifo. 

A finais do ano 2003, uns veciños de Berdoias localizan a primeira estación do Outeiro de Pedrouzos en Berdoias e só uns días despois, tamén Roberto Mouzo, localiza a segunda peneda gravada neste sitio. Na nosa publicación “Na espiral dos círculos concéntricos: o Colectivo A Rula, un vínculo social co patrimonio rupestre” (2019) tedes unha ampla información destes petróglifos situados na contorna das históricas aldeas de Berdoias e Boallo que hoxe fican unidas pola Ruta do ”Vieiro Fidalgo”, unha ruta etnográfica, histórica e arqueolóxica perfectamente sinalizada que recomendamos a tod@s @s visitantes que se acheguen pola Costa da Morte.

Froito dos traballos de campo realizados por diferentes empresas de arqueoloxía para o catálogo municipal e do Plan Básico Autónomico contamos arestora con 11 petróglifos catalogados coa súa correspondente área de protección integral e de amortecemento, incluíndo a referencia á zona onde estivo o petróglifo da Pedra dos Letreiros de Carnés. Porén, o catálogo de petróglifos vimianceses é moito maior é ascende na actualidade ata 25 laxes insculturadas.

Este incremento significativo é produto dos achados recentes do mozo e veciño David Roget, un afeccionado á arqueoloxía que localizou nestes últimos anos 14 rochas situadas en 7 enclaves no val de Vimianzo, boa parte deles situados na ladeira do monte que dende a aldea de Tendín ascende ata o sitio da Cruz do Loureiro.

51484502052_80c9ac6ac0_k

Plano de situación dos petróglifos do Concello de Vimianzo

Relación de Petróglifos catalogados (Fonte PBA)

Petróglifo da Devesa – Padreiro de Arriba – Baíñas

Petróglifo de Pedra da Vela – Manlle – Baiñas

Petróglifo do Outeiro do Recosto – Boallo – Berdoias (Falta a segunda estación)

Petróglifo de Pedra Mosqueiro – Boallo – Berdoias

Petróglifo da Chan da Ínsua – Carnés – A Casiña

Petróglifo de Outeiro Cornado – Cubes – Tines 

Petróglifos de Outeiro de Pedrouzos – Berdoias – Berdoias

Petróglifo de Vilaseco – Pedra do Frade – Berdoias

Petróglifo do Alto da Laxe – A Fonte – Castrelo

Petróglifo do Monte Vadalama – O Foxo – Calo

Petróglifo da Pedra dos Lestreiros – Carnés (Referencia)

 Relación de Petróglifos descubertos por David Roget e visitados polo Colectivo A Rula

Petróglifos do Prado da Cruz (2 estacións)

Petróglifos da Cruz de Loureiro (3 estacións)

Petróglifos de Padro Vello (3 estacións)

Petróglifo de Padro Vello de Arriba (1 estación)

Petróglifos de O Campo (3 estacións)

Petróglifo de Somontemio – Monte da Casa das Eugas (1 estación)

Petróglifo do Prado de Trasariz (1 estación)

51485519418_84851fb8db_k

Plano de situación dos petróglifos do Val de Vimianzo localizados por David Roget

A finais de agosto do pasado ano a Voz de Galicia informaba de novas descubertas que viñan a aumentar o interesante corpus da arte rupestre soneirán. Como non podía ser doutro xeito quixemos achegarnos a coñecelas e tivemos a sorte de visitalas co seu descubridor, David Roget.

David Roget na estación de Prado da Cruz. Foto: Jesús Roget

Soubemos polo xornal da súa xuventude, 19 anos, e da súa precocidade a hora de afrontar con éxito as dificultades que trae consigo o estudo da nosa arte rupestre. Pola súa conta adquiriu os coñecementos teóricos necesarios para o seu empeño, ao mesmo tempo que, tamén sen axuda, prospectou os montes da contorna do val de Vimianzo e rexistrou as descubertas no seu caderno de campo.

O detallado caderno de campo de David

Nesa libreta non só hai espazo para as pedras gravadas. Tamén pousou a súa curiosidade nas mámoas e castros ou no estudo dos hábitos dos últimos lobos, animais que a duras penas sobreviven neste entorno natural viciado, alterado por unha desafortunada xestión forestal e o progresivo abandono da gandaría e agricultura tradicional que puxo en perigo a escasa diversidade da fauna e flora que aínda se conserva.

Prado de Cruz. Panel 3. Motivo circular

Ollando de vagar o seu traballo confirmamos as nosas sospeitas, David posúe unha desas raras vontades que debemos coidar, apoiar e potenciar. Iniciativas como a súa parécennos fundamentais para comezar a desviarnos como sociedade do camiño trazado e iniciar novas formas de relación co noso degradado entorno natural, máis respectuosas, racionais e sostibles.

David é un bo exemplo para a rapazada, polo seu empeño por afondar no coñecemento e na historia da súa vila e da súa contorna. A educación transmitida por país e mestres contribuíron a espertar neste mozo inquedanzas e actitudes que nos permiten contemplar un futuro esperanzador. Aledounos moito que a prensa local e o goberno municipal souberan valorar e recoñecer o seu traballo. Porén, coido que para David a mellor recompensa foi poder ollar arestora as laxes limpas e sinalizadas.

Prado da Cruz. Panel 1. Sección superior

Tan pronto chegamos á vila puxémonos en marcha coa pretensión de visitar as dez estacións que leva descuberto o noso anfitrión. No camiño compartimos inquedanzas, anécdotas e ata nos permitimos algúns consellos.

Achegamos a continuación unha breve descrición das estacións que visitamos en dúas xeiras inesquecibles na compaña de David e vellas amizades da Rula que dun xeito silencioso exercen un papel esencial na vida social e cultural desta comarca.

Prado da Cruz

O primeiro conxunto que visitamos foi o de Prado da Cruz, localizado nas pendentes meridionais do alto da Cruz do Loureiro, ao leste da vila de Vimianzo e a quiñentos metros ao norte do castro de Trasouteiro. Localización.

A uns 600 metros ao nordés do xacemento localízase a necrópole megalítica de Prado Garrido composta por ata 5 mámoas, algunha delas como a número 1 conserva esteos da cámara. A pouco máis dun quilómetro ao leste sitúase a fortificación do monte de San Bartolomeu de cronoloxía descoñecida, elemento non catalogado. A estación rupestre máis próxima catalogada é o petróglifo de Outeiro Cornado, a unha distancia de 1700 metros en dirección surleste do xacemento.

51207021716_a36c089c2f_k

Prado da Cruz. Vista cenital

Sen dúbida, a estación máis significativa das novas descubertas de David, por dimensións e cantidade de motivos, é esta de Prado da Cruz 1. Este conxunto está formado por dous petróglifos situados nun mesmo afloramento de grandes dimensións e formas redondeadas, nun terreo en pendente.

Prado da Cruz 1. Panel 1. Vista xeral

A estación 1 é unha laxe de grandes dimensións situada a rentes do chan e con lixeira inclinación cara o suroeste, a favor do terreo. A súa superficie é regular e nela obsérvase un bo número de motivos xeométricos en aceptable estado de conservación. Probablemente o número de motivos sexa maior, toda vez que parte do panel está tapado con terra que oculta parcialmente algúns posibles motivos. Varias diáclases cruzan a súa superficie, unha delas a divide aproximadamente en dúas metades norte e sur

Prado da Cruz 1. Panel 1. Fotogrametría con indicación dos motivos

Identificamos un total de 9 combinacións circulares de tipoloxías diversas. A situada máis ao sur (A) esta a formada por dous círculos e varias coviñas no interior. Ten 50 cm de diámetro. De ela parten varios sucos irregulares de distintas lonxitudes. Superposto parcialmente a esta combinación un posible escaleriforme de difícil lectura por estar formado por sucos moi diluídos. Semella rematar en punta no seu extremo sur que se introduce na combinación, polo que non desbotamos a posibilidade de que se trate da representación dun puñal, impresión acrecentada polo estreitamento observable no extremo norte e que podería representar o enmangue da arma. Próxima a esta ao norleste un círculo  pequenas dimensións (B) con coviña interior, e do que parte outro suco irregular que a comunica cunha combinación máis grande situada ao norte (F).

51207225543_0bdbbf15da_k (1)

Prado da Cruz 1. Panel 1

No bordo suroeste unha combinación (C) de 4 círculos, o exterior incompleto, e coviña central de bo diámetro, da que parte un radio de saída. Mide a figura 45 cm de diámetro. Ocupando unha situación central unha pequena combinación (D) de dous círculos e coviña central. Ao norte desta un círculo simple (E) parcialmente rodeado por un suco irregular. No centro do panel, no lateral oriental unha combinación (F) de 3 círculos e coviña central do que parte un suco que comunica co motivo B. Ten 50 cm de diámetro.

51208091215_6d81570c79_k

Prado da Cruz 1. Panel 1

Por encima da diáclase que divide o panel, no lateral oeste, unha combinación (G) de dous círculos e gran coviña central de forma oval. Superpostos parcialmente a esta combinación 3 cruciformes feitos con sucos de arestas vivas que delatan a súa elaboración con útiles metálicos, e polo tanto a súa cronoloxía histórica. Ao leste desta combinación outra combinación (H) formada por 4 círculos e coviña central da que sae un radio en dirección este. Ten 48 cm de diámetro. Do círculo exterior parten dous sucos irregulares que comunican con outros motivos. Ao norte desta unha combinación (I) de tres círculos concéntricos de boa feitura cruzada por un suco. Un terceiro suco parte do centro cara o leste interrompéndose no círculo exterior. No extremo noroeste do panel, aproveitando unha prominencia da superficie unha combinación (J) formada por ata 4 círculos e unha pequena coviña central. Mide a figura 38 cm de diámetro.

Prado da Cruz 1. Membros da Rula co descubridor

No lateral noroeste da superficie gravada, onde se acumula o maior número de coviñas, boa parte de estas aparecen inscritas dentro dun rectángulo. As coviñas e cazoletas teñen formas e diámetros diversos. Algunhas comunícanse con outros motivos por medio de sucos irregulares, outras parecen agrupadas dentro de sucos incompletos. Destacan algunhas coviñas polas súas formas alongadas e a súa profundidade. Entre elas outra cruz de suco con sección transversal en V.

Prado da Cruz 1, panel 2. Coviñas

Inmediato ao 1 atópase o segundo panel no que se conservan 3 coviñas, a de maiores dimensións de formas irregulares, e unha combinación de dobre anel moi erosionada.

Prado de Cruz 1. Panel 2. Fotogrametría

A segunda estación localízase ao suroeste da 1, nun penedo de forma irregular que destaca sobre o terreo. Parte da súa superficie ten unha forte inclinación e unha pátina que fai pensar que poidese ter sido empregada como pena escorregadoira. Os motivos concéntranse na zona superior. A acción da escorrentía e/ou a acción de escorregar pola súa superficie ten acelerado o proceso de degradación dos motivos gravados facendo desaparecer algúns case completamente, o que dificulta o seu estudo.

Prado da Cruz 2. Sección superior

Identificamos dúas combinacións circulares, unha primeira moi erosionada formada por 3 círculos concéntricos e, unha segunda mellor conservada situada no centro do panel formada por dous círculos concéntricos, coviña central e 3 coviñas situadas sobre o círculo interior, con dous sucos de saída que descencen cara parte inferior da rocha. Completan a composición coviñas illadas ao redor das combinacións.

Prado de Cruz 2. Fotografía con iluminación artificial

O Campo

O conxunto do Campo é un grupo de laxes gravadas distribuídas nos últimos tramos de pendente inmediatos á zona de terreo cultivado. Localízanse próximos ao conxunto de Prado da Cruz, a menor altura, no lado oposto da estrada que cruza o lugar.

David no Campo 1

Esta distribución de laxes gravadas é similar á observada noutros conxuntos, como o da Devesa da Rula en Compostela, onde ao redor dos paneis de maiores dimensións e maior variedade de motivos dispóñense outros paneis cun número máis reducido de motivos, ao mesmo tempo que se reduce a súa variedade tipolóxica. Esta simplificación dos paneis é máis evidente nos terreos situados a menor altura dos considerados como paneis principais. Son un total de 4 laxes con gravados que se sitúan próximas entre sí no limite entre as terras de labranza e de monte.

O Campo 1. Fotogrametría

O Campo 1 é unha laxe de medianas dimensións, que destaca aproximadamente un metro sobre o terreo e cunha superficie horizontal e regular onde se conserva unha aliñación irregular de 7 coviñas de pequenas dimensións, unha delas en posición central rodeada por un anel. Completa o conxunto unha coviña illada.

O Campo 2, Fotogrametría

O Campo 2 localízase nunha pedra inmediata á estación 1. Trátase dunha laxe cunha superficie horizontal homoxénea na que se conservan un total de 5 coviñas de diferentes dimensións.

O Campo 2. Fotografía con luz artificial

Cruz de Loureiro

Esta enigmática cruz de pedra de 2,26 m de altura preside un sitio de grande beleza, un miradoiro natural excepcional de todo o val de Vimianzo. Descoñecemos a súa orixe e cronoloxía pero chama a atención a localización nun canto dun outeiro ben visible dende o propio castelo de Vimianzo ou tamén dende o Capela de San Bartolomeu, ó pé do antigo camiño que unía ambos enclaves polo que podemos conxecturar que era un importante fito de referencia desta antiga senda. Alén disto, unha lenda recolle que a cruz marcaba o emprazamento onde executaron ós lideres da Revolta Irmandiña.

51485499638_0d02ff77d6_k

Cruz de Loureiro e Val de Vimianzo

Na contorna da Cruz de Loureiro localizamos 3 pequenas estacións. Nunha primeira peneda antes de chegar á plataforma onde está a cruz de pedra hai un gravado dunha cruz latina (38 x 15 cm) realizada cunha ferramenta metálica, posiblemente unha cruz de termo que podemos ollar a certa distancia. A escasos metros figura outra cruz de feitura semellante aínda que máis pequena de 13 x 8 cm. Finalmente na propia laxe onde se asenta a Cruz de Loureiro figuran dúas pequenas cruces nos cantos da peneda. No propio brazo da cruz de pedra hai cicelada outra cruz.

51486027119_d666cc5889_k (1)

Cruciforme na contorna da Cruz de Loureiro

A escasos metros da Cruz de Loureiro que coroa o Monte da Cruz consérvanse nunha superficie inmediata a da cruz un conxunto de tres coviñas. Un suco moi esvaído as rodea parcialmente. Localización

Cruz de Loureiro. Fotogrametría

Sinalar, por último, que na plataforma superior deste outeiro da Cruz de Loureiro, xusto no lateral oposto á cruz e orientado o leste figura unha enorme espiral realizada recentemente e que podemos observar dende o camiño que bordea este cotarelo. A pesar do bo deseño realizado pensamos que non é o sitio máis axeitado para súa realización.


Prado Vello de Arriba

A uns 30 metros ao leste do cumio localízase unha penedía formada por penedos de grandes dimensións. Un deles adopta unha forma moi especial. Localización.

50399676998_336b007780_k

Prado Vello de Arriba

A erosión formou un pequeno abrigo en altura (a uns 180 cm sobre o terreo). Baixo a viseira unha pequena superficie convexa conserva varias coviñas de distintas dimensións.

50965620042_10aebe87e2_k

Prado Vello de Arriba. Vista xeral

Contamos un total de 5 coviñas de distintos diámetros. Tres destas coviñas preséntanse en liña unidas entre sí por pequenos sucos rectos.

51160468347_83a4b161bf_k

Prado Vello de Arriba. Imaxe de grupo na visita de maio de 2021

Prado Vello

A uns 200 metros ao norte da estación de Prado da Cruz localízanse 3 estacións.

51161915394_f6f0ee6020_k

Prado Vello 1

Prado Vello 1 é unha laxe a rentes de chan, de 3,61 m de longo por 1,52 m de ancho, de superficie horizontal bastante homoxénea na que se conservan unhas 15 coviñas de distintas dimensións. Localización

51484500877_0b93901972_k

Prado Vello 1 . Esbozo

A uns 30 metros ao norte desta localízase a segunda estación, nunha peneda de grandes dimensións cun cumio cunha superficie amesetada perforada por múltiples pías de grandes dimensións e formas diversas.

51212280366_5db1f34a2d_k

Prado Vello 2. Vista xeral cenital

Ao redor dalgunhas destas pías e incluso no interior dunha das máis monumentais consérvanse coviñas de diferentes diámetros. Localización.

51484500852_9e5ecb5b72_k (1)

Prado Vello 2. Esbozo do sector central

A uns 15 metros ao noroeste desta laxe localízase Prado Vello 3. Localización. É unha pedra pouco destacada sobre o terreo. Na súa superficie consérvase un círculo con coviña central.

51152112770_41fc422d17_h

Prado Vello 3. Fotogrametría

Somontemio

Localízase a un 600 metros ao surleste da Cruz de Loureiro, nun monte con pendentes suaves. Situación. Laxe situada a rentes do chan (3,6 x 1 m), de superficie horizontal e regular só parcialmente visible. Na escasa superficie visible consérvase unha gran combinación de 6 círculos concéntricos e coviñas no seu interior de 106 cm de diámetro. A escasa distancia desta un círculo simple con sete coviñas no seu interior.

50400376496_fa30c900b0_k

Gran combinación circular do petróglifo de Somontemio

É moi posible que se conserven máis motivos non visibles por estar cubertos pola vexetación e terra.

50400276541_ab7a26e4ba_k

Somontemio. Fotogrametría

Prado de Trasaríz

A última estación que visitamos sitúase a uns 200 metros ao norte do Castelo de Vimianzo nunha zona de monte de suave orografía. Localización.

Prado de Trasariz. Vista cenital

Nunha penedía pouco destacada sobre o terreo consérvanse dous paneis con arte rupestre. Polo xeral os motivos presentan un mal estado de conservación, o que dificulta a súa visualización. Diferenciamos dous paneis con gravados, os dous en laxes a rentes do chan con superficies horizontais regulares.

No panel 1 observamos ata 6 coviñas de diferentes dimensións distribuídas sen orde aparente.

Prado de Trasariz. Panel 2

No panel 2 consérvanse dúas combinacións formadas por círculo e coviña central e dúas coviñas. No modelo fotográmetrico realizado percíbense restos doutros motivos moi esvaecidos.

Conclusións finais

A descuberta destas novas estacións de arte rupestre contribúe o significativo incremento no número deste tipo de manifestacións artísticas no municipio vimiancés, multiplicando a presenza de petróglifos rexistrados que converten a zona do val de vimianzo nunha nova referencia para o estudo da prehistoria recente na Costa da Morte.

Os petróglifos do val de Vimianzo achegan interesantes datos sobre o emprazamento e iconografía dos motivos representados. Trátase de gravados clásicos da arte atlántica de tipoloxía xeométrica ou abstracta, “cups and rings”, como denominan os británicos. Porén, cómpre destacar a presenza de estacións excepcionais tendo en conta o número dos motivos rexistrados, Petróglifo do Prado do Cruz, ou de figuras de gran tamaño como acontece na combinación circular que preside o panel da estación de Somontemio. Feitos pouco habituais na arte rupestre da Costa da Morte.

Esta grande concentración de gravados na aba do Monte da Cruz de Loureiro fálanos da importancia que tivo este “santuario rupestre” dende a Idade do Bronce, unha área arqueolóxica nun emprazamento privilexiado sobre o val vimiancés.

51485532488_2c87bcea86_k

Prado da Cruz 1

A localización destes xacementos volve pór de manifesto o importante papel de diferentes colectivos e afeccionados á arte rupestre que permitiron acrecentar de xeito significativo o corpus de petróglifos, mesmo na Costa da Morte, onde ata hai unha década estas manifestacións artísticas era practicamente descoñecidas. Estas achegas dende a veciñanza, en particular, e da cidadanía, en termos xerais, son esenciais para fornecer o traballo dos especialistas, abrir novas liñas de investigación e involucrar á sociedade na defensa deste patrimonio tan singular. Lembrar que en 2011 os especialistas na materia falaban de só “15 xacigos rupestres de clara cronoloxía prehistórica” (Fabregas, Rellán et al.). A Costa da Morte deixou de ser ese “territorio baleiro” do que falaban as publicacións sobre a arte rupestre galaica hai só uns anos. Conxuntos arqueolóxicos como este do Monte da Cruz de Loureiro en Vimianzo, do promontorio do Corme en Ponteceso, do Fragoso en Dumbría ou do Monte Vadalama en Laxe poñen de manifesto a singularidade e diversidade no repertorio iconográfico deste recuncho do país.

51485498748_7405bef4fb_c

Interpretación do panel 1 de Prado da Cruz 1

Como é habitual o Colectivo A Rula solicitará ós organismos competentes a urxente catalogación destas novas áreas arqueolóxicas como procedemento esencial para protexer e garantir a súa preservación. Non obstante, debemos subliñar o importante labor realizado dende o goberno municipal para garantir non só a protección destes bens coa roza e limpeza dos camiños e da súa contorna senón tamén por iniciar a súa valorización e divulgación, mesmo sen estar aínda catalogados. Pensamos que é un caso sen precedentes pero que pon de manifesto o importante papel que deberían xogar os concellos na defensa do noso patrimonio. A colaboración dos propietarios das parcelas dos petróglifos, a implicación veciñal e, sobre todo, o labor dos técnicos municipais permitiu a inclusión destes petróglifos nunha ruta circular perfectamente sinalizada que percorre o val de Vimianzo e que permite ós sendeiristas e visitantes descubrir non só o patrimonio cultural da zona senón paisaxes naturais moi diferentes de grande beleza como a ribeira do Río Cambeda, do Rego de Cubes e os diferentes miradoiros naturais sobre o val.

51486071479_fbe80c4a98_k

Panel da ruta “Os segredos do Val de Vimianzo”

O próximo sábado día 18 colaboraremos na primeira “noite de petróglifos” percorrendo o Monte da Cruz de Loureiro seguindo un pequeno treito da “Ruta dos segredos do Val do Vimianzo”. Agardamos que esperte o interese da veciñanza pois descubrir estes sitios incribles guiados por David Roget e Víctor Santos, técnico de deportes de Vimianzo, foi para nós toda unha experiencia. Agradecer, unha vez máis,o convite ó concello de Vimianzo e felicitalo pola organización destas actividades en prol da divulgación do seu patrimonio. Oxalá nunha próxima visita ó castelo, @s oleir@s de Buño non só decoren as súas fermosas pezas cos deseños dos petróglifos de Mogor (Marín), de Tourón (Pontecaldelas) ou Fentáns (Cotobade) senón tamén cos motivos dos petróglifos do Monte da Cruz de Loureiro.51485318611_06499fbe9e_b

Ruta da “noite de petróglifos”: https://cutt.ly/3Et3Rmr

O petróglifo da Costa en Mallos, Teo. Un novo petróglifo na ribeira do Ulla


Contexto xeral

A comezos da década de 1930, Juan Pérez Millán, o cóengo arquiveiro da catedral compostelá, comunica ó seu amigo o arqueólogo Ramón Sobrino Buhígas a presenza de gravados na Laxe da Estivada de Abaixo na contorna da aldea teense de Mallos.   E así é que o citado arqueólogo inclúe unha pequena referencia a estes gravados prehistóricos no primeiro grande inventario dos petróglifos galegos, o seu “Corpus Petroglyphorum Gallaeciae” (1935) publicado polo Seminario de Estudos Galegos. Posteriormente o seu fillo, o tamén arqueólogo, Ramón Sobrino Lorenzo  – Ruza, visitaría e rexistraría con maior precisión os gravados desta laxe de Mallos, presentándoa á comunidade científica nun artigo publicado no Boletín da Comisión Provincial de Monumentos Históricos e Artísticos de Lugo en 1947.

Máis de noventa anos despois, seguimos a descubrir excepcionais mostras da arte rupestre na ribeira do Ulla nun dos espazos arbóreos máis singulares do concello de Teo. Nesta ocasión achegámonos á denominada paraxe da Costa / Castelo da Costa para visitar un novo petróglifo situado a menos de 100 metros da ribeira do Ulla e a 60 metros do petróglifo do Pouso localizado en 2016 por Manuel Campos, un veciño da aldea de Mallos, e que deramos a coñecer nunha entrada do noso blog e nun dos artigos do libro A Espiral do Círculos concéntricos: o Colectivo A Rula, un vínculo social co patrimonio rupestre” (2019).

Hai só uns meses, nunha das visitas a esta fermosa fraga de Mallos e Agromaior descubrimos esta nova laxe insculturada. Coordenadas UTM: X: 539614 Y: 4733603 (Datum: ERTS 89), Altitude: 89 m.s.n.m.

51432370886_d4ba22b204_k

Plano de situación dos petróglifos de Mallos

Nesta zona o Ulla encaixase formando un pequeno canón. A laxe fica xusto nunha pequena chaira no chanzo superior antes da pronunciada baixada á ribeira, de aí o nome do enclave, preto dun antigo camiño de carros que descende cara o río, lugar no que, ata a década de 1970, traballaba o último barqueiro de Teo, Xosé Salgueiro, que posuía dúas barcas que permitían o paso de persoas, gando e mercadorías á beira da Estrada. A veciñanza lembra ben a barca de Mallos pois permitíalle chegar en menos de 10 minutos á aldea estradense de Cora sen ter que desprazarse ata Pontevea ou recorrer ó barqueiro da Dorna que era “máis caro”.

Os usos agropecuarios tradicionais deron paso nas últimas décadas á explotación forestal, esencialmente piñeiros. As súas especiais condicións climáticas explican a presenza de importantes especies submediterráneas como as sobreiras e os erbedeiros. As carballeiras que dominaban a franxa da ribeira tamén foron ocupando a aba do monte formando, na actualidade, un dos espazos forestais máis relevantes do concello teense, protexido en parte polo actual plan xeral de ordenación municipal (ficha A-60, carballeira de Agromaior / Mallos).

Así describía Indalecio Fernández Quevedo as terras de Mallos e Agromaior en 1861 (Galicia: Revista Universal de este reino).

“La vista de estas tierras (Mallos y Agromaior) es amenísima pues no se vén mas que viñedos, frutales y seculares castaños….[…] La parroquia que más frutas conduce a Padrón y Santiago es esta de Teo (Santa María de Teo) pues se halla a una temperatura tal que las primeras cerezas que se presentan en la Quintana de Santiago son de la amena aldea de Agromayor.  Agromayor es, sin disputa alguna, la aldea más florida de toda la Ulla alta y baja, pues hasta entre las mismas peñas y terrenos al parecer incultivables, se encuentran los buenos gilmendros, peladillos, albérchigos y otra porción de castas y clases que sería prolijo enumerar”.

No ano 2000 a subzona “Ribeira do Ulla” incorporouse á denominación de orixe Rías Baixas. A parroquia de Teo forma parte desta subzona sendo evidente a expansión das cepas de albariño pola zona que comezaron a mudar novamente a paisaxe desta bacía do Ulla. Tamén cómpre lembrar que o sistema fluvial Ulla – Deza é lugar de importancia comunitaria (LIC) e forma parte da rede natura 2000.

51432610553_6c06550907_k

Plano catastral coa localización dos petróglifos

Os gravados do petróglifo da Costa (Mallos 3)

Descrición

Os gravados sitúanse nunha laxe granítica a rentes do chan, ó carón dun pequeno carballo que serve de referencia para a súa localización. A rocha mide 2,65 m no eixe N-S por 2 m de E-O, cunha suave inclinación N-S.

Posúe un amplo repertorio de gravados de tipoloxía xeométrica que cobren a práctica totalidade da laxe agás no lateral occidental, debido probablemente a extracción de pedra dos canteiros nesta parte da rocha. Coviñas, cazoletas, formas reticuladas, rebaixes ovalados e cuadrangulares illados ou unidos por canles que forman un panel de grande plasticidade.

51015317447_f17d71e8a0_k

Petróglifo da Costa. Vista xeral

Hai coviñas e cazoletas espalladas por todo o panel mais destaca unha dobre aliñación con furados de pequenas dimensións no extremo NL. En canto as formas rebaixadas, algunha delas podería interpretarse como paletas ou podomorfos. Este tipo de motivos recordan á decoración presente no petróglifo do Pouso (Mallos 2) e, en menor medida, o panel superior do petróglifo da Estivada de Abaixo (Mallos 1). A proximidade e similitude formal entre ambas lévanos a falar da probable execución pola mesma comunidade e tamén á posible sincronía dos diferentes gravados de Mallos 2 e 3. Este tipo de formas alongadas e rectangulares rebaixadas con vertedoiros suscita o posible emprego destas buratas para moer minerais ou cereais. Gravados para un uso ritual ou cerimonial pero se cadra tamén funcional.

51015227071_adb2dfcbc3_k

Petróglifo da Costa. Cruciformes

Este tipo de figuras afástanse do repertorio máis tradicional da Arte Atlántica, habitual nas laxes do Monte Piquiño (Luou – Rarís) e na área de Regoufe – Cornide – Mouromorto (Luou – Calo), as dúas grandes zonas de arte rupestre teense. Neste senso, podemos falar de certo estilo propio das gravuras da fraga de Mallos.

Alén destes motivos xeométricos, cómpre destacar a presenza dunha figura antropomorfa no bordo inferior da laxe cunha representación estilizada tipo tridente con grande esquematismo das extremidades superiores e inferiores. Un deseño que lembra ás figuras humanas da arte esquemática pintada. Trátase dun motivo secundario no panel, illado e único. Este tipo de figuras humanas esquemáticas son pouco habituais na arte rupestre da nosa comarca e, en xeral, tamén de escasa presenza na arte rupestre galaica.

Entre as coviñas localízanse varios cruciformes de formas variadas, elaborados con sucos pouco profundos e perfís en V que fan que os adscribamos a períodos históricos. Unha destas cruces, a máis próxima á figura antropomorfa aparece inscrita nun cadrado.

51014501248_86c4e5d422_k

Petrófglido da Costa. Antropomorfo

En proceso de catalogación

Os petróglifos de Mallos marcan o linde Sur do grupo de arte rupestre das terras de Compostela. Esta terceira estación localizada no interior da fraga de Mallos confirma a relevancia desta área arqueolóxica. Os dous primeiros petróglifos localizados xa están catalogados e cada un deles ten a súa correspondente área de protección integral e de amortecemento.

51326318148_d6e1c0e526_h

Petróglifo da Costa. Fotogrametría

O petróglifo da Costa aínda non está rexistrado, non consta nin no inventario patrimonial teense nin tampouco no PBA (Plan Básico Autonómico) da Xunta.  Porén, a proximidade co petróglifo do Pouso (GA15082112) fai que este novo petróglifo esté dentro da súa zona de protección.

Malia todo, hai unhas semanas demos conta do gravado á empresa Trivium, responsable do Plan director do proxecto do Compostela Rupestre, que xa nos confirmou a súa inclusión no parque e a súa inminente catalogación. Ó noso parecer o ideal sería establecer unha área arqueolóxica xeral na que se inclúan os tres gravados.

Visita guiada

Co gallo da oitava edición do programa de “Andainas ós petróglifos teenses” que organiza o Departamento de Cultura municipal e no que colaboramos, pensamos que sería unha boa ocasión para amosar esta nova xoia rupestre á veciñanza. É por iso que este ano engadimos ás rutas tradicionais polo Monte Piquiño e da Ribeira do Angueira esta terceira xeira que inauguramos o vindeiro venres día 10 de setembro, con saída ás 21.00 h dende o igrexario de Santa María de Teo.51015316557_a329121e64_k

Agardamos que a proposta para visitar os petróglifos de Mallos, nun dos espazos naturais mellor conservados do territorio teense, suscite o interese dos participantes. Para nós é unha das zonas privilexiadas e máis fermosas deste municipio.

Acceso ó track da ruta no maps: https://cutt.ly/QWI73WC