O emblema da arte rupestre compostelá danado gravemente. Agresión aos gravados do Castriño de Conxo.


A primeira hora do pasado mércores 15 de maio recibimos unhas fotografías de varios gravados do Castriño de Conxo danados, algúns completamente riscados.

Esa mesma tarde non tardamos en achegarnos ata alí para facer unha primeira análise dos danos. A primeira vista observamos graves alteracións na pátina de catro figuras situadas no panel inferior da laxe, tres puñais e un escutiforme. Despois de observar detidamente as alteracións producidas observamos que empregaron algún elemento duro, posiblemente unha pedra, para riscar os motivos e, en varias figuras, tamén empregaron o mesmo elemento, ou outro similar, para remarcar o espazo entre os sucos. Como consecuencia da abrasión produciuse unha perda importante da pátina destas insculturas danando tamén as superficies internas das figuras. Nalgúns puntos concretos incluso observamos a perda de superficie pétrea.

Estamos ante unha agresión moi grave. Se tivésemos que escoller unha estación de arte rupestre para representar o conxunto das máis de 3500 pedras labradas na nosa prehistoria e espalladas por todo o territorio do país, a do Castriño de Conxo a ben seguro sería unha das principais candidatas. Se isto acontece nunha laxe tan emblemática e representativa do Grupo Galaico da Arte Rupestre imaxinade a situación na que se atopan a maioría destas manifestacións culturais que constitúen elementos fundamentais de calquera estudo que aborde a nosa Prehistoria.

Dende a súa descuberta, polos irrepetibles Ramón Sobrino Buhígas e o seu fillo Ramón Sobrino Lorenzo-Ruza nos anos 30 do século pasado, a peneda da Cantaleta non ten deixado de proporcionarnos coñecementos fundamentais para o estudo da arte rupestre galaica e mesmo para o conxunto da Europa Atlántica.

Por desgraza, o  abandono que ten sufrido inmerecidamente todos estes anos, (reflexo do que acontece en xeral con estas manifestacións culturais) contribúe a “facilitar” estes actos incívicos e reprobables. O desleixo fomenta o vandalismo e as malas novas repítense a cotío.

Certo é, que os “vándalos” tamén atentan contra  elementos patrimoniais ben atendidos e coidados,  lembramos as recentes pintadas en varios elementos da Catedral, mais a resposta ós feitos foi, como corresponde, un rexeitamento social unánime e a rápida intervención das administracións competentes encamiñada a recuperar o danado.

Agardemos que polo menos esta desafortunada acción vandálica no petróglifo de Conxo sirva para sensibilizar ós nosos políticos e a cidadanía en xeral da urxente e necesaria actuación nesta área arqueoloxica, e que se faga coa mesma dilixencia que nos desafortunados “incidentes” na Catedral. Ambos elementos son pezas claves para preservar a nosa identidade, emblemas da nosa herdanza cultural e da nosa galeguidade. Son bens imprescindibles e insubstituíbles para a mellor comprensión do noso feito diferencial e merecen, por tanto, o mesmo tratamento.

Os continuos lumes devoran petróglifos que nin tan sequera chegamos a coñecer pero, para unha asociación como a nosa, os danos producidos polos “visitantes” son as máis dolorosas, pois contra iso debería haber remedio. Seguiremos tentando concienciar a cidadanía na importancia de preservar e valorizar este patrimonio. Non desistiremos no noso labor, e seguiremos coas visitas, coas exposicións, coas charlas nos coles… pois está claro que non podemos valorar o que descoñecemos. É o único xeito de acadar esa simbiose entre o patrimonio e a cidadanía que desexamos.

Acompañamos a esta publicación a denuncia formal que achegamos ao Servizo de Vixilancia e Inspección de Patrimonio Cultural da Dirección Xeral de Patrimonio Cultural. Ao mesmo tempo, no mesmo día que tivemos coñecemento dos feitos, contactamos con Jorge Duarte, concelleiro de Espazos Cidadáns, Dereito á vivenda, Mobilidade e Relacións veciñais do Concello de Santiago. que nos indicou a súa intención de desprazarse ata o lugar na maior brevidade para, a continuación, proceder a tomar as medidas pertinentes. No día de hoxe achegouse ata o xacemento xunto coa responsable do Servizo de arqueoloxía do concello. Esperamos que fagan o necesario para minimizar os danos e que isto non volva a suceder.

Ligazón á denuncia: https://drive.google.com/file/d/1WHuSWmt2iehyoeADatbTFzWPoJIMfzPx/view?usp=sharing

 

 

 

De descubertas e outras debilidades. A voltas co Castriño de Conxo


Non hai moito tempo, concretamente o 31 de outubro do pasado ano, publicou o Correo Gallego a seguinte nova “Encuentran un nuevo grabado rupestre en el Castriño de Conxo”. Tratábase da suposta descuberta por parte de Jose Barral dunha nova espada no impresionante petróglifo. Nun primeiro momento a nova xerounos certas dúbidas pero logo da visita ao lugar fixemos unha entrada no noso blog informando do novo motivo xunto cun segundo motivo que conseguiramos fotografar.

Conxo rula 3

Ao mesmo tempo aproveitábamos para amosar outros motivos non recollidos en calcos anteriores e insistimos na necesidade dun estudo mais meticuloso da laxe.

A cousa íase a enredar mais,  e o pasado 3 de xaneiro de novo o Correo Gallego recolleu unha nova sobre o Castriño, La asociación Rocha Forte señala que descubrieron en 2012 el petroglifo de Conxo. Detrás deste mal titular recóllese a pretensión da Asociación Cultural Rocha Forte de reclamar a descuberta como propia. Esta supostamente fora realizada con motivo duns traballos de fotogrametría 3D realizada pola empresa Topterra en xaneiro de 2012.

Todo isto levounos a facer unha revisión minuciosa da bibliografía existente sobre o Castriño de Conxo e nesta ocasión si atopamos unha imaxe das dúas espadas descubertas no ano 1986 pola estudosa María José Soto Barreiro. Con esta imaxe si podemos confirmar que nin foi Jose Barral nin a Asociación Cultural Rocha Forte os primeiros en rexistrar documentalmente estes dous motivos e podemos afirmar que foi a especialista e unha das mellores coñecedoras dos petróglifos da comarca de Santiago, aos que lle dedicou a súa tese doutoral,  María José Soto Barreiro, a primeira en facelo. É unha mágoa que o seu traballo, o máis completo a día de hoxe sobre os petróglifos da nosa comarca permaneza inédito, o cal dificulta o seu coñecemento os investigadores interesados.

Na súa tese recolle:

Los grabados están repartidos en tres agrupaciones, con frecuencia de la zona más plana, excepción hecha de las dos espadas nuevas (Dichas espadas fueron descubiertas por la autora de esta Memoria de Licenciatura, mientras realizaba los correspondientes trabajos de limpieza.) que se encuentran en una pendiente fuertemente inclinada.1

E prosegue:

Mención aparte merecen las dos espadas que se encontraban bajo el parapeto defensivo, previamente se habían observado tres pequeños trazos convergentes, que corresponderían a la punta de la más grande.

E na descrición dos motivos, onde lles da os números 8 e 9 engade:

Espada nº 8: Semejante a las primeramente descritas, muy deteriorada presenta restos de acanaladuras laterales y empuñaduras.

Espada nº 9: Similar a las primeras descritas con nervio central y acanaladuras laterales.

Debe sinalarse que no calco da rocha que acompaña a esta descrición non se inclúen estes dous motivos.

De novo no ano 1987 a mesma autora recollerá a descrición destes motivos no Catálogo de xacementos prerromanos do concello de Santiago elaborado polo Departamento de Historia I da Universidade de Santiago de Compostela, acompañando á descrición a seguinte fotografía dos motivos.2

espadas novas do castriño de conxo atopadas por M.J.Soto Barreiro no 1986

A partires desta publicación os gravados desaparecen das posteriores publicacións e calcos realizados por distintos autores sobre o petróglifo do Castriño de Conxo.

Polo que respecta á nova alabarda comentada na anterior entrada non temos información relativa a súa presenza en estudos anteriores. O mesmo ocorre coas imaxes do escutiforme completo, mais cremos que o petróglifo do Castriño de Conxo necesita dun estudo completo de todos os seus motivos que permita dar unha imaxe o máis completa e actualizada posible de todos os motivos que contén.

Quixemos facer esta entrada para que servise como advertencia para nós mesmos e para outros dos perigos que pode producir o facerse eco de novidades sen realizar unha concienciuda comprobación previa. Esperamos que nos teña servido de lección e no futuro non volver a cometer o mesmo erro.

_____________________________________________________________

1 Soto Barreiro, M. J. “Los petroglifos prehistóricos de la Comarca de Santiago”. (1986).  Tese de Licenciatura inédita. Páx. 105 a 128.
2 VVAA. Catalogación de yacimientos prerromanos del ayuntamiento de Santiago”. (1987). Arqueoloxía / Investigación 3. Xunta de Galicia. Páx. 64 a 69. 

Novos motivos no Castriño de Conxo


Conxo rula 3A evidente mellora da visibilidade en datas recentes dos motivos insculturados do petróglifo do Castriño de Conxo debeuse producir ao noso entender principalmente como efecto, a curto ou medio prazo, da limpeza da alta e densa vexetación do xardín da veciña Finca Somoza. É este un valioso exemplo do delicado equilibrio no que se atopa a nosa arte rupestre, xacementos ao ar libre que resisten ao paso dos anos con silencio estoico expostos as inclemencias do noso clima e a presión antrópica nas súas máis diversas variedades, desde a explotación sostible do medio, as menos das veces, ata a explotación “extrema” do monte, como ocorre coas plantacións de especies alóctonas, os omnipresentes eucaliptais, xunto co uso de maquinaria pesada ou o seu aproveitamento lúdico dun xeito irresponsable con bicicletas ou vehículos a motor.

A limpeza da finca produciuse xa fai dous ou tres anos e o efecto inmediato que produciu foi un aumento da exposición aos ventos e á luz solar do afloramento rochoso. O borde inferior da laxe é o máis exposto na actualidade, en contraste coa súa situación anterior que se traducía nunha maior presenza de comunidades de liques e musgos na superficie. Unha maior aireación e maior exposición á luz solar provocou en moi poucos anos a desaparición de gran cantidade dos musgos e liques presentes.

Dada a sección en U moi aberta dos sucos característicos dos gravados prehistóricos desta estación a presenza destes musgos dificultaba moito a visualización dos motivos presentes, polo que a mingua desta vexetación colonizadora da superficie da rocha é o que fai posible que na actualidade se poidan apreciar detalles e novos motivos que pasaran desapercibidos nos anos 70 e 80, nas análises realizadas por A. de la Peña Santos ou M. J. Soto Barreiro.

Á suposta descuberta dun novo motivo por parte de Jose Barral, amante dos petróglifos xa coñecido por nós por ter sido o descubridor de varias estacións no veciño concello de Teo como o petróglifo de O Meau recentemente afectado por un incendio, únense outros novos motivos e tamén novos detalles de motivos xa descritos con anterioridade.

Espada e puñalNa visita nocturna realizada recentemente polo colectivo confirmamos a existencia da espada destacada por Jose. Trátase dunha espada de grandes dimensións coa mesma tipoloxía que outras desta laxe, con nervio central e dous laterais e  pequena empuñadura. A superficie na que foi gravada destaca pola súa verticalidade en contraposición á superficie superior inclinada pero con maior tendencia á horizontalidade. A esquerda desta puidemos observar a existencia dunha segunda arma de menores dimensións que podería corresponder con un puñal. Deixamos aos especialistas a determinación da súa tipoloxía. Sobre a punta da espada observamos a presenza de trazos, un posible mango decorado con pequenas liñas e unha posible folla de machado. Estes trazos semellan superpostos e a súa correcta descrición requirirá dun estudo mais pormenorizado e da súa observación baixo diferentes condicións lumínicas. Atópanse estes motivos situados no extremo esquerdo inferior da laxe.

No borde inferior, en posición central puidemos observar a presenza de unha nova alabarda de pequenas dimensións con representación de detalles na folla similares aos das alabardas xa coñecidas con anterioridade.Conxo rula 4 A disposición desta arma tamén é similar ao doutras armas da laxe, en paralelo a outra alabarda e ordenadas no mesmo sentido que a superficie da laxe cada unha delas aparece orientada en sentido contrario a outra á imaxe de dous pares de espadas/puñais presentes na laxe. Esta nova alabarda relaciónase no extremo do mango con un círculo ou cadrado con bordes redondeados e coviña central.

Non son estes os únicos novos motivos observados. Puidemos observar varios trazos conformando posibles puñais incompletos, outro círculo con coviña central e outros sucos, outro escaleriforme ou mango adornado con liñas horizontais,… Mais estes motivos requiren de un mellor estudo para poder facer unha descrición máis completa. O mesmo ocorre cos novos detalles observados nos escutiformes descritos con anterioridade como incompletos. Deixamos pendente a mellora da súa descrición ata que nós ou outros fagan unha análise mais pausada e completa a través doutros medios técnicos.

EscutiformeQuixemos con esta pequena entrada adiantar estes datos co obxecto de animar aos estudosos da nosa arte rupestre a facer unha revisión desta senlleira estación que sirva para acadar un máis completo coñecemento da mesma que poida axudar á súa, máis que merecida, posta en valor por parte das nosas administracións e así achegar a todos os públicos este excelente exemplo da nosa arte rupestre prehistórica nun concello como o de Santiago de Compostela, Patrimonio da Humanidade, que sempre lle deu as costas.

Para saber máis: